آشنایی با «مزاج ها» در طب سنتی

حتی اگر آشنایی شما با پزشکی سنتی ایرانی در حد پایینی باشد، احتمالا این کلمات رو شنیدید : «مزاج» «صفرا» «بلغم» «طبع» «دم» و... اما آیا می‌دانید این کلمات به چه چیزی اشاره دارند؟ در این مطلب، می‌خواهم به شما شناخت اولیه‌ای، از پایۀ پزشکی سنتی بدهم. ویژگی هایی که در هر چیزی در طبیعت دیده می‌شود؛ یعنی همان «طبع ها» یا «مزاج ها»

از نگاه پزشکی سنتی ایران، هر چیزی در طبیعت (مثلا گیاهان، انسانها، اعضای بدن و...) دارای یک «طبع» یا «مزاج» هست. این یعنی چی؟ مزاج یعنی طبیعت و ذات حاکم بر اون چیز. (کلمه طبع هم ریشه مشترکی با طبیعت داره) اما ما چطور مزاج رو تعریف می‌کنیم؟ با استفاده از دو شناسه یا دو معیار.

این دو شناسه عبارتند از : «رطوبت» و «دما» می‌توانیم این دو را، مثل محور اعداد در نظر بگیریم. برای رطوبت، یک سر این محور، «خشک» و سر دیگر «تر» هست. و برای دما، یک سر «گرم» و یک سر «سرد» دقیقا وسط هر دو محور، به جای صفر، «معتدل» قرار داره. پس ما برای هر شناسه، سه حالت می‌تونیم داشته باشیم. پس هر مزاج، باید هر دوی این شناسه ها رو داشته باشد، و برای هر کدام سه گزینه داره. نکته : وقتی می‌خواهیم از یه مزاج حرف بزنیم، اول دما را بیان می‌کنیم، بعدش رطوبت رو.

مزاج هایی که از این دو شناسه با سه حالتشون بدست می‌آیند این ها هستند : سرد و معتدل گرم و معتدل معتدل و تر معتدل و خشک (وقتی یک شناسه، در حالت اعتدال قرار داره، دیگه گفتن اون لزومی نداره. پس این چهار تا رو به صورت زیر خلاصه می‌کنیم : سرد - گرم - تر - خشک) و ادامه : سرد و تر سرد و خشک گرم و تر گرم و خشک و در آخر : معتدل و معتدل

بحث اینکه اعتدال چه هست، چطور دور شدن ناگهانی یا زیاد از آن باعث بیماری می‌شود و اینکه چگونه هر مزاجی، می‌تواند اعتدال داشته باشد و... خیلی طولانی و پیچیده است! اما برای اینکه بدانیم چرا ما در مورد چهار مزاج حرف می‌زنیم، باید گفت که که در پزشکی و حرف زدن از مزاج انسان ها، کسی که تمام اعضای بدنش مزاج کاملا معتدل و حتی چهار مزاجی که یک طرف معتدل دارند (سرد و گرم و تر و خشک) داشته باشد خیلی کم هست. و حالا می‌توانیم بگوییم که برای انسان ها، چهار مزاج داریم که می‌تواند معرف آنها باشد: سرد و خشک، سرد و تر، گرم و خشک، گرم و تر می‌خواهیم با این چهار تا آشنا بشیم.

اول : مزاج سرد و خشک یا سودا مزاج سرد و خشک، با خاک و زمین نزدیک هست و با خاک ارتباط داره. (پس گاهی گرد و غبار یا خاک خشک برای آنها آزار دهنده است) ویژگی های رایج افراد سرد و خشک : بدن لاغر و استخوانی - خواب سبک و کم - جدیت و اراده بالا - اضطراب بدون دلیل - پوست سرد و خشک فصل پاییز سودای زیاد دارد و چیز هایی مانند عدس، قهوه، انار ترش، بعضی بادمجان ها، گوشت گاو، سماق، سرکه هم سرد و خشک هستند. فرد سودایی معمولا از این ها خوشش نمی‌آد. و در عوض، معمولا به چیز های شیرین علاقه دارند. (چرا می‌گوییم معمولا؟ چون هر فرد با اینکه یه مزاج غالب داره، گاهی بعضی اعضای بدنش مزاج های دیگه‌ای دارند که روی جسم و روحیات و تمایل هاشون اثر داره)

دوم : مزاج سرد و تر یا بلغم مزاج سرد و تر، به آب نزدیک هست. خیلی از افراد سرد و تر از خیسی زیاد حس بدی می‌گیرند. ویژگی های رایج افراد سرد و تر : بدن نرم و نسبتا چاق - خواب زیاد - حافظه نسبتا خوب - آرامش بالا - پوست مرطوب فصل زمستان حالت بلغمی داره و خیار و هندوانه و ماست و برنج سفید و شیر هم همینطور. این چیز ها معمولا بدن فرد بلغمی رو اذیت می‌کنند. و معمولا به چیز های تند علاقه دارند.

سوم : گرم و خشک یا صفرا این یکی هم با آتش و خورشید مربوط هست. پس افراد صفرایی تحمل داغی را ندارن و با آب راحتر هستند. ویژگی های افراد گرم و خشک : بدن لاغر و عضلانی - دیر به خواب می‌رن - احساسات ناگهانی - تشنگی زیاد - پر انرژی - هوش نسبتا بالا فصل تابستان نماد صفراست، و طبع ارده، خرما، عسل، فلفل، زنجبیل گردو و سیر هم گرم و خشکه. افراد صفرایی با این خوراکی ها خیلی زود جوش می‌زنند یا سردرد و تشنگی شدید می‌گیرند. بلکه صفرایی ها تمایل به ترشیجات دارند.

چهارم : گرم و تر یا دم دم، مزاج مربوط به هوا و باد هست. ویژگی های افراد دموی : پرحرف - بدن درشت - اشتهای بالا - خوش بین - معمولا اخلاق خوبی دارند و اجتماعی هستند. فصل بهار هم فصلی دموی هست، تخم مرغ، انگور، انجیر و نخود و گاهی موز هم طبع گرم و تر دارند که خیلی مورد علاقه افراد گرم و تر نیستند. در عوض تمایل به مزه های تلخ دارند.