انواع آرایه های ادبی...!

در اینجا به بررسی انواع آرایه های ادبی میپردازیم. البته توجه داشته باشید که هر آرایه ای به دو بخش «در لفظ» و «در معنی» تقسیم می شود. «در لفظ» یعنی در کلمات مشهود باشد. «در معنی» یعنی در کلمات مشخص نباشد اما از مفاهیم متن بتوان به آن آرایه رسید.

1- تشبیه (نوع: رایج و روزمره) این یکی از مشهور ترین آرایه هاست و ما حتی در زبان روزمره نیز از آن استفاده می کنیم. دارای چهار رکن است: مشبه (چیزی که تشبیه می شود)، مشبه به (چیزی که مشبه به آن تشبیه می شود)، وجه شبه (چیزی که بین مشبه و مشبه به مشترک است و اساس تشبیه است) و ادات شبه (کلماتی مثل «مانند»، «مثل» و... که به وسیه آن تشبیه انجام می شود.) تشبیه را سه بار طبقه بندی می کنند. یک بار از لحاظ تعداد مشبه و مشبه به ، یکبار از لحاظ جهت و برتری و یکبار از ارکان. از نظر ارکان به سه دسته تقسیم میشود: 1-تشبیه بلیغ (رایج): حذف وجه شبه و ادات شبه. «دل من سنگ است.» 2-تشبیه مفروق (تخصصی): مشبه و مشبه به به جای تقابل، در یک سو هستند. «فقط علی و شیر از پلنگ نمی ترسند.» (ممکن است با ارایه اغراق نیز تلفیق شود) 3-تشبیه مرکب (تخصصی): مشبه به، بیش از یک عدد است. «زلف تو جانا مگر امید و نیاز است» (زلف به امید و نیاز تشبیه شده. شعر از مسعود سعد سلمان) و تشبیه از نظر تعداد مشبه و مشبه به به سه دسته تقسیم می شود: 1-تشبیه جمع (تخصصی): مشبه جمع است. «ما همگی چون یک دل هستیم.» 2-تشبیه توزیعی (نادر): هر بخش از مشبه به بخشی دیگری از مشبه به تشبیه می شود. «سرش چو کوه، چشمش چو برفش» (سر به کوه و چشم به برف روی کوه) 3-تشبیه تمثیل (متوسط) : مشبه به یک ماجرا تشبیه می شود. «تو مثل یوسف از چاه درآمده، هستی» و تشبیه از نظر جهت و برتری به سه دسته تقسیم می شود: 1-تشبیه مساوات (متوسط): مشبه و مشبه به در یک سطح هستند. «من و تو مثل برادریم.» 2-تشبیه تفضیل (تخصصی): مشبه بر مشبه به برتری دارد. «قامت تو رعنا تر از سرو است.» 3-تشبیه معکوس (نادر): جای مشبه و مشبه به عوض می شود. «ماه چون چهره ی توست.» (در واقع چهره به ماه تشبیه شده اما به گونه ای نمایان می شود که انگار ماه تشبیه شده)

2- استعاره نوعی تشبیهه که یکی از ارکان اون (معمولا مشبه) حذف شده باشه. ما سه مدل استعاره داریم: مصرحه، مکنیه، تبعیه. 1-استعاره مصرحه (روزمره): مشبه حذف و مشبه به با نشانه هایش معرفی می شود. خود استعاره مصرحه به سه دسته تقسیم میشه. الف)مرشحه (تخصصی): مشبه به به همراه یکی از لوازمش بیاد. «سرور از رشک آن بت سیم تن می آید» (سیم تن لوازم بت هست. منظور از لوازم، وسایل نیست منظور «لازم ها»ست. ب)مجرده (تخصصی): مشبه به به همراه چیزی بیاید که جزو لوازمش نیست. «رنگ گل رخسار تو.» (گل لوازم رخسار نیست) ج)مطلقه (تخصصی): مشبه بدون هیچ قیدی به کار رود. «بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه بان دارد» (بت: معشوق/ گل:چهره / سنبل: مو. بیت از حافظ) 2-استعاره مکنیه (روزمره): مشبه به حذف و مشبه همراه ویژگی های مشبه به می آید. «به شاخ سرو، گل اندوزی نشیند.» (مشبه: سرو/ مشبه به :انسان. ویژگی مشبه: گل اندوزی نشستن. بیت از منوچهری) 3-استعاره تبعیه (تخصصی): استعاره در یک حرف یا فعل (غیر از اسم) صورت گیرد. «دلم پر زد.» (پر زدن فعل پرندگان است. دل به پرنده تشبیه شده است)

3-تشخیص (جان بخشی) تشخیص در واقع یه نوعی از استعاره مکنیه هست که انقدر مستقل شده که دیگه یه آرایه جدا به حساب میاد. و به مفاهیم انتزاعی، حیوانات و... رفتارهای انسانی نسبت داده میشه. «سروِ سرکش که به ناز از قَد و قامت برخاست» (به ناز قد و قامت برخاستن ویژگی انسان است که به سرو نسبت داده شده است. شعر از سعدی)

4-مراعات النظیر (روزمره): آوردن دو یا چند واژه در یک بیت یا عبارت که به لحاظ معنایی با هم تناسب دارند و به یک مجموعه (دسته) تعلق دارند. «مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو / یادم از کشته ی خویش آمد و هنگام درو» (کلمات مزرع، سبز، داس، کشته، درو تناست دارند. بیت از حافظ)

5-تضاد (روزمره): آوردن دو واژه متضاد در یک کلام برای برجسته‌سازی مفهوم. «شب و روز و خوب و بد و تلخ و شیرین / همه بر ما گذشت از بهر بی‌بهر» (شب#روز / خوب#بد / تلخ#شیرین / بهر#بی بهر. بیت از نظامی)

5-اغراق (روزمره): بزرگ‌نمایی و افراط در توصیف صفات یا اعمال برای تأکید و ایجاد تأثیر بیشتر. «آخر ای گُل، بُوَد این داغِ جگرسوز که من / از فراقِ تو به خود دارم، بر هر شاخسار» (سوختن جگر از دیدن هر شاخه به دلیل افتادن به یاد یار. بیت از سعدی)

7-ایهام به کار بردن لفظی که دارای دو یا چند معنی باشد (یکی معنی نزدیک و واضح و دیگری معنی دور و غیرمنتظره) و گوینده هر دو معنی را اراده کرده باشد. ایهام دارای سه نوع است. 1-تناسب (متوسط): هر دو معنی ایهام با بافت کلام تناسب دارند. «به یک کرشمه که نرگس به خودفروشی کرد / فریب چشم تو صد فتنه در جهان انداخت» (نرگس هم به معنی گل و هم به معنی چشم مست معشوق است. بیت از صائب تبریزی) 2-تضاد (تخصصی): دو معنی با یکدگیر تقابل یا تضاد داشته باشند. «یا ولیا، یار را یاری کن و دوش غصب بنیاد کن / تا به عصیانت نباشد مرد گوی خنده رو» (یا ولیا، ولی هم به معنی دوست و هم به معنی سرپرست. متقابل هستند. (دوست یعنی همردیف و سرپرست یعنی بالارده تر)) 3-ترجمه (نادر): کلمه ای در یک زبان معنی داشته باشد و در زبان دیگر، معنی دیگری داشته باشد و هردو با بیت جور در بیایند. «آن حجاب رخ به پیش دلبرت، مخبون بکن / یار را صحبت نباشد جز زکات فطروی» (حجاب در فارسی به معنای «پوششی بر سر و صورت و مو» است ولی در عربی «پنهان کننده» معنی می شود. تقریبا یکی هستند اما ظرافت دارند.)

8-تکرار : آوردن کلمه، بیش از یک بار به منظور تاکید یا غیره. دو نوع است. 1-عادی (روزمره): تکرار عادی. «این رسم، همان رسم زمان نهانی دل ماست / بدرسمی روزگار را رسم نبود» (رسم چندین بار تکرار شده است.) 2-رد الصدر علی العجر (نادر): تکرار کلمه در اول بیت یا مصرع و در آخر. «بازآ، بازآ، هر آنچه هستی بازآ / گر کافر و گبر و بت‌پرستی، بازآ» (هم در اول مصرع آمده هم در آخر مصرع و هم در آخر بیت. بیت از مولانا)

9- واج آرایی (نغمه حروف) (تخصصی): تکرار یک واج (حرف) در یک مصراع یا عبارت که باعث ایجاد موسیقی و آهنگ درونی در کلام می‌شود و باید موجب ایجاد یک تصویر در ذهن خواننده شود. (جمله آخرو خودم نمیدونم دقیق چیه ولی به توصیه ی استادم اضافه کردم.) «ای رهون مرهون نشو، در رهن آ / تا به راه رزم را بر روی تو ریحان کند.» (تکرار واج «ر».)

10-اشتقاق (متوسط): به کارگیری کلمات همخانواده در یک بیت یا مصرع. «من که باشم در آن حرم که صبا / پرده‌دار حریم حرمت اوست» (حرم، حریم، حرمت همخانواده هستند و یک ریشه دارند. بیت از حافظ)