اگزیستانیسیالیسم پارت ۱

اگزیستانیسیالیسیم به زبان ساده

اگزیستانسیالیسم به چه معناست؟ سارتر می‌گوید: «ما محکومیم به آزادی؛ به این معنا که هیچ انتخابی نداریم جز اینکه انتخاب کنیم و بار مسئولیت انتخابمان را به دوش بکشیم». این فلسفه که با نام هستی‌گرایی نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از باورها و نظریات فلسفی است که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شکل گرفت. نام این مکتب از لغت اگزیستانس (Existence) در زبان انگلیسی به معنای «وجود» و از فعل Existo در زبان لاتین به معنای «خروج از»، «ظاهر شدن» و «برآمدن» مشتق شده است. بنیان فلسفی آن بر یک گزاره کلیدی استوار شده است: «وجود انسان بر ماهیت او تقدم دارد». بر اساس همین گزاره، گاهی هستی‌گرایی را مشابه با اصالت وجود ملاصدرا می‌دانند.

احتمالاً درک این جمله مهم برای ما چندان ساده نیست. پس با طرح یک مثال، به بررسی مفهوم این جمله می‌پردازیم. تصور کنید می‌خواهیم یک صندلی، میز، چاقو یا هر شیء دیگری را بسازیم.وقتی ما می‌خواهیم چیزی بسازیم، ابتدا در ذهنمان تصویری از آن شیء داریم. به این معنا که ابتدا ویژگی‌ها و کارکردهای آن شیء در ذهنمان شکل می‌گیرد و سپس دست به ساختن آن می‌زنیم. این ویژگی‌ها و تصاویری که از آن شیء در ذهن داریم، در واقع همان مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده آن شیء یا همان ماهیت آن است.

بنابراین ما ابتدا از ماهیت آن شیء آگاه هستیم و سپس آن را می‌سازیم و به وجود می‌آوریم. بنابراین وقتی در مورد میز و صندلی و چاقو صحبت می‌کنیم، بر اساس فلسفه اگزیستانسیالیسم باید بگوییم «ماهیت آن‌ها بر وجوشان تقدم دارد»؛ یعنی پیش از آنکه میز و صندلی را بسازیم، از ماهیت آن آگاه بوده‌ایم. آغاز هستی‌گرایی در قرن هفدهم و هجدهم اغلب فلاسفه معتقد بودند ماهیت انسان‌ها هم بر وجود آنها مقدم است. یعنی فرقی نمی‌کند انسان در چه زمانی و مکانی وجود داشته باشد، همه انسان‌ها دارای طبیعتی بشری هستند و مفهوم بشر بودن در همه انسان‌ها وجود دارد

به بیان ساده‌تر یک انسان نئاندرتال یا یک انسان غارنشین بدوی از لحاظ ماهیت انسان بودن با انسان امروزی تفاوتی ندارد و در نتیجه ماهیت انسان مقدم بر وجود اوستدر اواخر قرن نوزدهم، سورن کی‌یرکگور فیلسوف اتریشی، پایه‌گذار آراء و نظراتی شد که با این نظرات در تضاد قرار داشت. فلاسفه اگزیستانسیالیست‌ اعتقاد داشتند انسان در ابتدا هیچ است و با تصمیم‌های ارادی و آزاد خود ماهیت خودش را شکل می‌دهد. برای مثال سارتر معتقد بود «هستیِ» انسان‌ها مقدم بر «ذات‌» آنهاست و انسان‌ها ذات یا ماهیت خود را با انتخاب‌ها، اعمال و تصمیم‌هایشان در جهانی که ارزش‌های ثابتی ندارد، تعیین می‌کنند