اگزیستنسیالیسم یا نیهیلیسم ؟

زندگی همیشه پرسش‌های تو در تو ، در جست و جوی فلسفه معنا و هدف خود ایجاد کرده است. دو دیدگاه مهم فلسفی حاصل جریان افکار انسان ها ، اگزیستنسیالیسم و نیهیلیسم هستند. هر دو جریان به دنبال پاسخ به پوچی زندگی هستند، اما با برداشت و نتیجه ای متفاوت.

ستون های نیهیلیسم بر این بنا گذاشته شده که زندگی و جهان ذاتا هیچ معنا، هدف یا ارزشی ندارند. از نگاه این دیدگاه، باورهای اخلاقی، اجتماعی و حتی اعتقادی که انسان‌ها به آن‌ها تکیه می‌کنند، ساخته‌ی خود انسان هستند و پایه‌ی واقعی و ثابتی ندارند. به همین دلیل، نیهیلیسم اغلب به این نتیجه می‌رسد که تلاش‌های انسان در نهایت بی‌ثمر است و جهان نسبت به خواسته‌ها و آرزوهای انسان بی‌تفاوت باقی می‌ماند.

در مقابل، اگزیستنسیالیسم اعتقاد دارد که گرچه زندگی در ابتدا با معنا و و مفهوم پدید نیامده اما این به معنای پوچی کامل آن نیست. انسان با انتخاب‌های آگاهانه، تصمیم‌ات شخصی و پذیرش مسئولیت اعمالش می‌تواند برای زندگی‌اش معنا و ارزش بسازد. در این دیدگاه، معنا چیزی نیست که پیدا شود، بلکه چیزی است که ساخته می‌شود و تو خودت در یافتن آن نقش داری!

نیهیلیسم تنها به بی‌معنا بودن زندگی اشاره نمی‌کند، بلکه ارزش‌های رایج انسانی را نیز زیر سؤال می‌برد. از این دیدگاه، مفاهیمی مانند خیر و شر، درست و غلط، هدف و موفقیت، همگی ساخته‌های ذهن انسان هستند و حقیقتی بیرونی و ثابت ندارند. به همین دلیل، نیهیلیسم اغلب با نوعی بی‌اعتمادی به سنت‌ها، باورهای دینی و ساختارهای اجتماعی همراه است. جهان از نگاه نیهیلیستی نه دشمن انسان است و نه حامی او؛ بلکه کاملاً بی‌طرف و بی‌تفاوت است.

اگزیستنسیالیسم بر تجربه‌ی شخصی خود تأکید دارد. در این دیدگاه، انسان ابتدا به دنیا می‌آید و سپس با انتخاب‌ها و تصمیم‌هایش خود را تعریف می‌کند . هیچ مسیر از پیش تعیین‌شده‌ای وجود ندارد و هر فرد مسئول زندگی و نتایج انتخاب‌های خودش است. اگزیستنسیالیسم می‌پذیرد که زندگی ممکن است دشوار، مبهم و حتی پوچ به نظر برسد، اما معتقد است که انسان می‌تواند با پذیرش این وضعیت و عمل آگاهانه، به زندگی خود جهت و معنا بدهد.

تفاوت اصلی نیهیلیسم و اگزیستنسیالیسم در واکنش آن‌ها به پوچی زندگی است. نیهیلیسم پوچی را پایان راه می‌داند و معتقد است که چون معنای واقعی وجود ندارد، تلاش برای یافتن یا ساختن آن بیهوده است. اما اگزیستنسیالیسم پوچی را نقطه‌ی شروع می‌بیند. از نظر این دیدگاه، نبود معنای ذاتی نه‌تنها ضعف نیست، بلکه فرصتی است برای آزادی انسان تا خودش مسیر و ارزش‌های زندگی‌اش را انتخاب کند.

افسانه سیزیف داستان انسانی است که محکوم شده سنگی بزرگ را بارها تا بالای کوه ببرد، اما هر بار سنگ دوباره به پایین سقوط می‌کند و تلاش او بی‌پایان و بی‌نتیجه می‌ماند. این افسانه نمادی از زندگی پوچ انسان است. از نگاه نیهیلیسم، تلاش سیزیف کاملاً بی‌معناست؛ او زحمت می‌کشد اما هیچ نتیجه‌ای حاصل نمی‌شود و جهان نسبت به تلاشش بی‌تفاوت است. اما اگزیستنسیالیسم، به‌ویژه در دیدگاه آلبر کامو، برداشت متفاوتی دارد. کامو معتقد بود که اگر سیزیف آگاهانه سرنوشت خود را بپذیرد و همچنان به تلاش ادامه دهد، خودِ این انتخاب و مقاومت می‌تواند به زندگی معنا بدهد. در این نگاه، معنا در نتیجه نیست، بلکه در پذیرش، آگاهی و ادامه دادن نهفته است.

در نیهیلیسم، اندیشمندانی مانند فریدریش نیچه و آرتور شوپنهاور با نقد ارزش‌های سنتی و تأکید بر بی‌معنایی زندگی شناخته می‌شوند و در ادبیات نیز ایوان تورگنیف به این فضا پرداخته است. در مقابل، اگزیستنسیالیسم با چهره‌هایی چون ژان‌پل سارتر، آلبر کامو و سیمون دو بووار شناخته می‌شود که بر آزادی، انتخاب و مسئولیت انسان در ساختن معنا تأکید داشتند. در انتها لازم است دوباره عنوان لین مطلب را از شما بپرسم ، نیهیلیسم یا اگزیستنسیالیسم ؟ با کدام یک موافق تر هستید؟