معماری ایرانی یا ژاپنی

این پست معماری سنتی ایران و ژاپن را از نظر رابطه با طبیعت با هم مقایسه می‌کند. تمرکز اصلی پست بر تفاوت بین «هماهنگ شدن با طبیعت» در معماری ژاپنی و «نظم دادن و کنترل طبیعت» در معماری ایرانی .

مقدمه: معماری ایرانی و ژاپنی هر دو از سنت‌های قدیمی و فرهنگ‌های متفاوت شکل گرفته‌اند و در هر دو، طبیعت نقش مهمی دارد. با این حال، شیوه‌ی برخورد آن‌ها با طبیعت یکسان نیست. به‌طور ساده می‌توان گفت معماری ژاپنی بیشتر تلاش می‌کند خود را با طبیعت هماهنگ کند و بخشی از آن باشد، در حالی که معماری ایرانی بیشتر به دنبال نظم دادن به طبیعت و شکل دادن آن بر اساس هندسه و نظم است. این تفاوت را می‌توان در باغ‌ها، آب، مصالح، فرم ساختمان، نور و حتی ارتباط فضای داخلی و بیرونی مشاهده کرد.

بخش ۱ : دو نگاه، دو جهان در فرهنگ ژاپنی، اندیشه‌های شینتو و بودیسم ذن اهمیت زیادی دارند. این دیدگاه‌ها بر گذرا بودن زندگی، سادگی و تغییرپذیری تأکید می‌کنند. به همین دلیل در معماری ژاپنی معمولاً تلاش نمی‌شود همه‌چیز کاملاً منظم و ثابت باشد. برای مثال، درخت ممکن است با شکل طبیعی خودش باقی بماند، سنگ‌ها بدون تغییر زیادی در باغ قرار بگیرند و مرز بین خانه و طبیعت بسیار کم‌رنگ باشد. خانه‌ی ژاپنی بیشتر شبیه بخشی از منظره است تا یک ساختمان جدا از آن. در معماری ایرانی، نظم و هندسه اهمیت بیشتری دارند. در بسیاری از بناهای سنتی ایرانی، شکل‌های هندسی، تقارن، محورهای مشخص و نظم فضایی دیده می‌شود. باغ ایرانی نیز نمونه‌ی خوبی از این موضوع است. طبیعت در باغ به شکل منظم و حساب‌شده در می‌آید؛ آب در مسیرهای مشخص حرکت می‌کند و درختان در جای مشخصی قرار می‌گیرند. بنابراین می‌توان گفت معماری ژاپنی بیشتر می‌گوید «با طبیعت همراه شو» و معماری ایرانی بیشتر می‌گوید «به طبیعت نظم بده».

بخش ۲ : آب، باغ و عناصر طبیعی آب، گیاه و باغ در هر دو فرهنگ اهمیت زیادی دارند، اما شکل استفاده از آن‌ها متفاوت است. در ژاپن، باغ‌هایی مانند باغ‌های سنگی و باغ چای تلاش می‌کنند تصویری آرام و ساده از طبیعت ایجاد کنند. سنگ‌ها، خزه‌ها و گیاهان معمولاً با شکل طبیعی خود باقی می‌مانند. حتی سنگ‌ریزه‌ها می‌توانند یادآور موج‌های آب یا رودخانه باشند. در باغ ژاپنی هدف این نیست که طبیعت کاملاً منظم شود؛ بلکه هدف این است که انسان احساس کند در کنار طبیعت قرار گرفته است. در ایران، باغ‌هایی مانند باغ فین کاشان، چهلستون و باغ ارم بیشتر بر اساس نظم و هندسه طراحی شده‌اند. آب در جوی‌های مستقیم حرکت می‌کند، حوض‌ها شکل مشخصی دارند و درختان بر اساس محورهای باغ قرار گرفته‌اند. در اینجا طبیعت بخشی از یک طرح منظم است. به همین دلیل باغ ایرانی را می‌توان تصویری منظم از بهشت دانست، در حالی که باغ ژاپنی بیشتر تلاش می‌کند حس خودِ طبیعت را ایجاد کند.

بخش ۳ : مصالح؛ طبیعت به شکل خام یا شکل‌داده‌شده مصالح ساختمانی هم تفاوت این دو نوع معماری را نشان می‌دهند. در معماری ژاپنی، چوب یکی از مهم‌ترین مصالح است. چوب معمولاً با بافت و ظاهر طبیعی خودش دیده می‌شود. استفاده از کاغذ درهایی مانند شوجی نیز باعث می‌شود فضا سبک و قابل تغییر باشد. دیوارها و جداکننده‌ها در بسیاری از خانه‌های سنتی ژاپنی نازک و متحرک هستند. در نتیجه ساختمان ارتباط بیشتری با محیط اطراف دارد و مرز بین داخل و خارج خیلی محکم نیست. در معماری ایرانی، مصالحی مانند خشت، آجر، سنگ، گچ و چوب استفاده می‌شوند، اما معمولاً بیشتر شکل داده می‌شوند. آجرکاری‌ها، کاشی‌کاری‌ها، گنبدها و طاق‌ها با نظم و دقت زیادی ساخته می‌شوند. در نتیجه، در معماری ژاپنی بیشتر ویژگی طبیعی مصالح دیده می‌شود، اما در معماری ایرانی ماده‌ی خام بیشتر به شکلی مشخص و منظم تبدیل می‌شود.

بخش ۴ : هندسه، فرم و نظم فضایی یکی از تفاوت‌های مهم این دو معماری در شکل دادن به فضاست. در معماری ژاپنی، عدم تقارن و فرم‌های طبیعی اهمیت زیادی دارند. مسیرها ممکن است مستقیم نباشند و با پیچ‌وخم طراحی شوند. این موضوع مخصوصاً در باغ‌های ژاپنی دیده می‌شود. فضا نیز معمولاً به گونه‌ای طراحی می‌شود که ارتباط بین داخل و خارج حفظ شود. حیاط، باغ، تراس و فضای داخلی می‌توانند به‌آرامی به یکدیگر متصل شوند. در معماری ایرانی، تقارن، مرکزیت و نظم اهمیت بیشتری دارند. بسیاری از فضاها بر اساس محورهای مشخص طراحی می‌شوند. هشتی، حیاط مرکزی، ایوان و اتاق‌ها معمولاً جایگاه مشخصی دارند. گنبدها، طاق‌ها و بسیاری از تزئینات نیز از شکل‌های هندسی مانند مربع، دایره و هشت‌ضلعی استفاده می‌کنند. به همین دلیل می‌توان گفت فضای ژاپنی بیشتر با حرکت و تغییر ارتباط دارد، در حالی که فضای ایرانی بیشتر بر ثبات، نظم و تعادل تأکید می‌کند.

بخش ۵ : نور، اقلیم و مرز بین داخل و خارج نحوه‌ی استفاده از نور و توجه به شرایط آب‌وهوایی نیز در این دو معماری متفاوت است. در معماری ژاپنی، نور معمولاً نرم و غیرمستقیم است. کاغذ شوجی می‌تواند نور را پخش کند و باعث ایجاد سایه‌های ملایم شود. بازشوها و فضاهای نیمه‌باز نیز ارتباط خانه با باغ و محیط بیرون را بیشتر می‌کنند. این ویژگی تا حدی با شرایط آب‌وهوایی ژاپن نیز ارتباط دارد؛ زیرا در بسیاری از مناطق ژاپن رطوبت و بارندگی زیاد است و معماری سنتی به فضاهای باز و نیمه‌باز توجه زیادی داشته است. در معماری ایرانی، شرایط اقلیمی نقش بسیار مهمی دارد، مخصوصاً در مناطق گرم و خشک. حیاط مرکزی، دیوارهای ضخیم، بادگیرها، حوضخانه‌ها و پنجره‌های مشبک برای کنترل گرما، نور و جریان هوا استفاده می‌شوند. خانه‌ی سنتی ایرانی معمولاً از سمت کوچه بسته‌تر است، اما به سمت حیاط مرکزی باز می‌شود. بنابراین یک فضای داخلی آرام و کنترل‌شده در داخل ساختمان ایجاد می‌شود. در نتیجه، معماری ژاپنی بیشتر مرز بین ساختمان و طبیعت را کم می‌کند، در حالی که معماری ایرانی محیط داخلی را از شرایط بیرونی جدا و کنترل می‌کند.

بخش ۶ ادامه‌ی این دو نگاه در معماری امروز این تفاوت‌ها فقط مربوط به معماری سنتی نیستند و در معماری معاصر دو کشور نیز می‌توان نمونه‌هایی از آن‌ها دید. در معماری مدرن ژاپن، معمارانی مانند کنزو تانگه و تادائو آندو همچنان به موضوعاتی مانند نور، سادگی، ارتباط با طبیعت و رابطه‌ی فضای داخل و خارج توجه کرده‌اند؛ البته این موضوعات را با مصالح و تکنولوژی مدرن ترکیب کرده‌اند. در معماری معاصر ایران نیز بعضی معماران تلاش می‌کنند ویژگی‌های معماری سنتی مانند هندسه، حیاط، سایه و توجه به اقلیم را با معماری مدرن ترکیب کنند. برخی دیگر نیز بیشتر به زبان معماری مدرن و جهانی گرایش دارند. در واقع، این دو رویکرد می‌توانند از یکدیگر یاد بگیرند. معماری می‌تواند از نظم و هندسه‌ی ایرانی برای سازمان دادن فضا استفاده کند و هم‌زمان از نگاه ژاپنی برای ایجاد ارتباط بیشتر با طبیعت الهام بگیرد.

نتیجه‌گیری پایانی معماری ایرانی و ژاپنی هر دو به دنبال ایجاد رابطه‌ای میان انسان، ساختمان و طبیعت هستند، اما راه متفاوتی را انتخاب می‌کنند. معماری ژاپنی بیشتر تلاش می‌کند با طبیعت هماهنگ شود و ساختمان را بخشی از محیط نشان دهد. در آن، سادگی، تغییرپذیری، عدم تقارن و ارتباط بین داخل و خارج اهمیت زیادی دارد. معماری ایرانی بیشتر تلاش می‌کند طبیعت را در یک نظم مشخص قرار دهد. هندسه، تقارن، حیاط مرکزی، آب و باغ منظم، همه نشان‌دهنده‌ی این دیدگاه هستند. با این حال، نمی‌توان گفت یکی از این دو روش بهتر از دیگری است. هرکدام پاسخی به شرایط اقلیمی، فرهنگی و فکری خودشان هستند. معماری ژاپنی بیشتر از «هماهنگ شدن با طبیعت» صحبت می‌کند و معماری ایرانی بیشتر از «نظم دادن به طبیعت». در معماری امروز، حتی می‌توان این دو نگاه را در کنار هم قرار داد؛ یعنی هم به طبیعت احترام گذاشت و با آن هماهنگ شد و هم با استفاده از نظم و طراحی مناسب، محیطی آرام و قابل زندگی ایجاد کرد.