آیا ما در حال آفریدن تاریخیم یا تکرار آن؟»

این پرسش هم فلسفی‌ست، هم وجودی — و در واقع، قلبِ اندیشه‌ی تاریخی انسان را نشانه می‌گیرد: «آیا ما خالق تاریخیم، یا فقط تکرارکننده‌ی آن؟» بیایید این دو احتمال را از چند زاویه باز کنیم:

🧩 ۱. اگر ما در حال آفریدن تاریخ باشیم این نگاه به انسان به‌عنوان فاعلِ آگاه می‌نگرد: ما با انتخاب‌هایمان مسیر آینده را شکل می‌دهیم. هیچ دوره‌ای دقیقاً شبیه گذشته نیست، چون شرایط، آگاهی، و امکانات امروز منحصر‌به‌فردند. فناوری، علم، ارتباطات و آگاهی جمعی، نوعی «جهش تاریخی» ممکن کرده که پیش از این هرگز وجود نداشته. 📘 فیلسوف اگزیستانسیالیست، سارتر، همین را می‌گوید: انسان محکوم به آزادی است؛ یعنی همیشه ناگزیر است انتخاب کند، و با هر انتخاب، جهانی نو می‌سازد. پس، در این نگاه، ما سازندگانِ تاریخیم — هر تصمیم فردی، چون قطره‌ای در اقیانوسِ تاریخ، مسیر آن را تغییر می‌دهد.

🔁 ۲. اما اگر در حال تکرار تاریخ باشیم این دیدگاه می‌گوید تاریخ، الگوهایی دارد که مدام بازتولید می‌شوند: قدرت، ثروت، جنگ، ظلم و امید — همواره با چهره‌ای تازه، ولی با جوهره‌ای تکراری بازمی‌گردند. تمدن‌ها صعود و سقوط می‌کنند؛ ارزش‌ها تغییر می‌کنند، ولی رفتار انسانی همان است. ابن‌خلدون (فیلسوف مسلمان سده‌ی هشتم هجری) گفت: تاریخ همان چرخه‌ی دولت‌هاست — از پیدایش تا زوال. 📜 این دیدگاه گاه به شکل جمله‌ای کنایه‌آمیز بیان می‌شود: «تاریخ تکرار می‌شود، چون انسان هیچ‌وقت واقعاً درس نمی‌گیرد.»

⚖️ ۳. واقعیت میانه: ما در تاریخ «می‌آفرینیم و تکرار می‌کنیم» در حقیقت، هر دو درست‌اند — اما در سطوح متفاوت رفتار انسانی: اغلب تکرار می‌شود: میل به قدرت، ترس، عشق، رقابت. زمینه‌ی تاریخی:همیشه نو است: فناوری‌ها، ابزارها، آگاهی جمعی. نتیجه مسیر تاریخ چرخه‌ای پیش‌رونده دارد — شبیه مارپیچ: می‌چرخد، ولی بالا می‌رود. انگار ما در هر نسل، نسخهٔ تازه‌ای از مسئله‌های قدیمی را بازی می‌کنیم — اما با امکانات تازه، و اگر بخواهیم، با درک عمیق‌تر.

🌱 جمع‌بندی هرگاه بیندیشیم، انتخاب کنیم و آگاهانه عمل کنیم → در حال آفریدن تاریخیم. هرگاه بدون شناخت از گذشته، همان الگوهای کهنه را تکرار کنیم → در چرخۀ تکرار گرفتاریم. تفاوت میان آفرینش و تکرار، در «آگاهی» است، نه در «رویدادها».