دانشمندی که هم نان داد، هم گاز ساخت

فریتس هابر، شیمیدان آلمانی، کسی بود که روشی برای تولید انبوه آمونیاک از نیتروژن هوا کشف کرد؛ کشفی که پایه تولید کودهای شیمیایی شد و به گفته بسیاری، جان میلیاردها انسان را از گرسنگی نجات داد. اما همین مرد، در توسعه سلاح‌های شیمیایی جنگ جهانی اول نیز نقش داشت. زندگی او نمونه‌ای از علمی است که می‌تواند هم نجات‌بخش باشد و هم ویرانگر

اوایل قرن بیستم، جهان با بحران کمبود مواد غذایی روبه‌رو بود. زمین‌های کشاورزی دیگر پاسخگوی رشد جمعیت نبودند. مشکل اصلی، کمبود نیتروژن قابل استفاده در خاک بود. هابر به سراغ هوایی رفت که همه تنفس می‌کردند. ۷۸ درصد آن نیتروژن بود، اما گیاهان نمی‌توانستند مستقیم از آن استفاده کنند. او سال‌ها تلاش کرد تا راهی برای تبدیل نیتروژن هوا به آمونیاک پیدا کند. فشار بالا، دمای شدید، کاتالیزورهای ناپایدار. بارها آزمایش‌ها شکست خوردند. اما سرانجام، او فرایندی طراحی کرد که بعدها با همکاری کارل بوش صنعتی شد. نتیجه: تولید انبوه کود شیمیایی. پایه کشاورزی مدرن

فرایند هابر–بوش تولید غذا را متحول کرد. کشورهایی که در آستانه قحطی بودند، توانستند محصول بیشتری برداشت کنند. تخمین زده می‌شود بخش بزرگی از جمعیت امروز جهان، به طور غیرمستقیم مدیون همان کشف هستند. هابر جایزه نوبل شیمی را دریافت کرد. او به عنوان دانشمندی که مشکل بنیادی بشر را حل کرده شناخته شد. اما تاریخ فقط یک خط مستقیم نیست.

با شروع جنگ جهانی اول، هابر تصمیم گرفت دانش خود را در خدمت ارتش آلمان قرار دهد. او بر توسعه و استفاده از گاز کلر در میدان جنگ نظارت داشت. اولین حمله شیمیایی گسترده در ایپر بلژیک انجام شد. برای هابر، این کار وظیفه ملی بود. برای دیگران، عبور از مرزی اخلاقی. همسرش، کلارا ایمروار، که خود شیمیدان بود، به شدت مخالف استفاده نظامی از علم بود. تنش میان آن‌ها به فاجعه انجامید

پس از جنگ، هابر همچنان در آلمان کار کرد، اما با قدرت‌گیری نازی‌ها، به دلیل یهودی‌تبار بودنش از مقامش کنار گذاشته شد. مردی که به کشورش خدمت کرده بود، مجبور به ترک آن شد. او در تبعید درگذشت. میراثش همچنان دوگانه است: بدون فرایند او، کشاورزی مدرن ممکن نبود. اما او نیز یکی از پایه‌گذاران جنگ شیمیایی بود. علم خنثی نیست. تصمیم‌های دانشمند، مسیر استفاده از آن را تعیین می‌کند