گربه؛ازاسطوره تا واقعیت!

از هزاران سال پیش، گربه‌ها موجوداتی میان اسطوره و زندگی روزمره بوده‌اند. در مصر باستان خدایان در قالب آن‌ها پرستیده می‌شدند، در اروپا قرون وسطی با جادو و شومی پیوند خوردند، و در فرهنگ‌های دیگر به عنوان نگهبان، درمانگر یا حتی واسطه‌ای میان جهان انسان و ناشناخته‌ها شناخته شدند. اما در کنار این روایت‌های شگفت‌انگیز، گربه‌ها واقعیت‌های زیستی، غرایز شکارگری، و رفتارهایی دارند که همچنان دانشمندان را شگفت‌زده می‌کند. در این پست، ده تصویر از گربه‌ها را بررسی می‌کنیم.

در اروپا، به‌ویژه در قرون وسطی، عبور یک گربه سیاه از برابر انسان بدشگونی به شمار می‌آمد. بسیاری باور داشتند که این حیوان با جادوگران هم‌پیمان است و با حضورش بدبختی، بیماری یا مرگ را به دنبال می‌آورد. با این حال، همین موجود در فرهنگ‌هایی دیگر به‌کلی معنایی متفاوت داشت. در مصر باستان، گربه سیاه نشانه‌ی شکوه و حمایت خدایان بود و در ژاپن، دیدن آن در خیابان، خوش‌شانسی و برکت به همراه می‌آورد. این تضاد نشان می‌دهد که نگاه به گربه‌ها همواره در مرز میان ترس و احترام قرار داشته است.

هیچ تمدنی مانند مصر باستان گربه‌ها را تا این حد محترم نمی‌شمرد. آن‌ها تجسم الهه باستت، ایزدبانوی باروری، شادی و محافظت بودند. مصریان گربه‌ها را در خانه‌ها نگه می‌داشتند و باور داشتند روح شر را از زندگی روزمره دور می‌کنند. کشتن یک گربه، حتی به‌طور اتفاقی، جرمی نابخشودنی بود که مجازات مرگ داشت. بسیاری از گربه‌ها مومیایی می‌شدند و همراه صاحبانشان در آرامگاه‌ها قرار می‌گرفتند، نشانه‌ای از جایگاه فرازمینی این حیوان.

مجسمه‌ی معروف مانکی‌نکو (招き猫) یا همان «گربه‌ی دعوت‌کننده»، امروز در بسیاری از مغازه‌ها و خانه‌های ژاپن و شرق آسیا دیده می‌شود. اما ریشه‌ی آن به افسانه‌ای بازمی‌گردد که در آن، گربه‌ای با تکان دادن دستش مردی فقیر را از مرگ در اثر رعد و برق نجات داد. از آن پس، این مجسمه به نماد ثروت، خوشبختی و محافظت تبدیل شد. بسته به اینکه دست چپ یا راست گربه بالا باشد، معناهای متفاوتی دارد: یکی مشتری جذب می‌کند و دیگری خوش‌شانسی.

در فرهنگ اسکاتلندی، حضور ناگهانی گربه‌ای سیاه در آستانه‌ی خانه، نشانه‌ی آمدن رونق و رفاه بود. حتی افسانه‌ای قدیمی وجود دارد که می‌گوید اگر گربه سیاهی آرام و بی‌صدا وارد اتاقی شود، آینده‌ی درخشانی در انتظار اهل آن خانه است. این باور تفاوتی آشکار با هراس اروپای مرکزی از گربه‌های سیاه دارد و نشان می‌دهد که چگونه یک حیوان می‌تواند در نگاه مردمان مختلف، از نحس‌ترین موجودات تا پیام‌آوران برکت باشد.

در سنت اسلامی، گربه‌ها جایگاهی ویژه و مثبت دارند. آن‌ها حیواناتی پاکیزه به شمار می‌آیند و حتی اجازه دارند در مساجد حضور داشته باشند. روایت‌هایی نقل شده که پیامبر اسلام (ص) با گربه‌ها مهربان بودند و احترام به آن‌ها را سفارش می‌کردند. این نگاه باعث شد در سراسر سرزمین‌های اسلامی، گربه‌ها حیواناتی محبوب و خانگی شوند. هنوز هم در بسیاری از شهرهای اسلامی، گربه‌ها آزادانه در خیابان‌ها زندگی می‌کنند و با محبت مردم روبه‌رو می‌شوند.

در دوران تاریک قرون وسطی و عصر تفتیش عقاید، گربه‌ها قربانی باورهای خرافی شدند. گفته می‌شد جادوگران قادرند به شکل گربه درآیند و در شب‌ها در کوچه‌ها پرسه بزنند. به همین دلیل، کلیساها هزاران گربه را به جرم همکاری با شیطان از بین بردند. پیامد این کشتار، افزایش موش‌ها و گسترش بیماری‌ها بود، که خود نشان داد نابودی این موجود، چه ضربه‌ای به زندگی انسان وارد می‌کند.

در متون کهن چین آمده است که گربه‌ها توانایی دیدن ارواح و نیروهای پنهان را دارند. باور بر این بود که حضور گربه در خانه، از ورود شیاطین و ارواح سرگردان جلوگیری می‌کند. حتی بعضی خانواده‌ها مجسمه‌هایی از گربه‌ها می‌ساختند تا آن‌ها را به‌عنوان طلسم محافظتی نگه دارند. این اعتقاد، گربه را از حیوانی صرفاً خانگی فراتر برد و به موجودی اسرارآمیز بدل ساخت.

در فرهنگ روسی، رسم است که پیش از نقل مکان به خانه‌ای جدید، ابتدا گربه‌ای را وارد آن کنند. باور دارند که گربه نخست انرژی‌های مکان را می‌آزماید و اگر در خانه آرام بگیرد، زندگی در آن مکان همراه با سعادت خواهد بود. این سنت هنوز در برخی مناطق روسیه زنده است و مردم برای ورود به خانه‌های تازه، گربه‌ها را پیشگامان خوش‌یمنی می‌دانند.

از سده‌ها پیش، ملوانان اروپایی گربه‌ها را در سفرهای طولانی دریایی همراه خود می‌بردند. دلیل نخست آن، شکار موش‌هایی بود که آذوقه و تجهیزات کشتی را تهدید می‌کردند. اما در کنار آن، باور داشتند حضور گربه، بدشانسی و طوفان را از کشتی دور می‌کند. بعضی از افسانه‌ها می‌گویند که گربه‌ها قدرت کنترل بر باد و امواج را دارند و بی‌احترامی به آن‌ها سرنوشت شومی برای ملوانان به همراه خواهد داشت.

اگرچه دوران خرافات گذشته است، اما بازتاب باورهای کهن همچنان زنده است. هنوز بسیاری از مردم از عبور گربه سیاه در برابرشان می‌ترسند و در عین حال، مجسمه‌های مانکی‌نکو در سراسر جهان به نماد شانس تبدیل شده‌اند. گربه‌ها، هم‌زمان در مرز میان افسانه و واقعیت زندگی می‌کنند: موجوداتی که از خانه‌های اشراف مصر تا کشتی‌های ملوانان و مغازه‌های ژاپن، همواره سایه‌ای جادویی بر زندگی بشر انداخته‌اند.