چرا افراد در گذشته گیر می‌کنند؟

چرا بعضی افراد بیشتر در گذشته گیر می کنند؟ چرا ذهن ما اتفاق هایی را که تمام شده اند دوباره مرور می کند؟ و چگونه می‌توانیم بدون فراموش کردن گذشته، از آن عبور کنیم و بیشتر روی زمان حال تمرکز داشته باشیم؟

در این پست قبل از شروع بهتره بدونیم که گذشته بخش مهمی از زندگی هر انسان است. همه ما اتفاق هایی را تجربه کرده ایم؛ بعضی از آنها باعث شادی ما شده اند و بعضی دیگر ممکن است باعث ناراحتی، پشیمانی یا حتی شکست شده باشند. معمولا بعد از گذشت زمان، بیشتر این اتفاق ها را پشت سر می گذاریم و به زندگی خود ادامه می دهیم. اما گاهی یک اتفاق آنقدر در ذهن ما باقی می ماند که نمی توانیم به راحتی از آن عبور کنیم. ممکن است فرد بارها به یک اشتباه، یک تصمیم، یک رابطه، یک شکست یا یک خاطره قدیمی فکر کند و با خودش بگوید: «کاش آن اتفاق جور دیگری می افتاد.» در این حالت، فرد از نظر زمانی در زمان حال زندگی می کند، اما بخش زیادی از ذهنش همچنان در گذشته است. فکر کردن گاهی به گذشته کاملا طبیعی است و حتی می تواند به ما کمک کند از تجربه هایمان درس بگیریم. مشکل زمانی شروع می شود که این فکرها بیش از حد تکرار شوند و روی زندگی روزمره، احساسات و تصمیم های ما تأثیر بگذارند. اما چرا بعضی افراد بیشتر در گذشته گیر می کنند؟ و مهم تر از آن، چگونه میتوان از گذشته درس گرفت بدون اینکه اجازه دهیم گذشته زندگی امروز ما را کنترل کند؟ در این پست همه چیز رو بررسی میکنیم!

اول از همه یکی از مهم ترین دلایلی که باعث می شود افراد در گذشته بمانند، پشیمانی است. گاهی بعد از گذشت زمان، ما نتیجه یک تصمیم را می بینیم و فکر میکنیم اگر تصمیم دیگری می گرفتیم، شرایط بهتر میشد. در این حالت ذهن شروع میکند به ساختن سناریوهای مختلف: «اگر آن روز این کار را انجام می‌دادم چه میشد؟» «اگر آن حرف را نمی زدم، شاید رابطه مان خراب نمی شد.» «اگر آن فرصت را قبول میکردم، شاید الان شرایط بهتری داشتم.» این نوع فکر کردن تا حدی طبیعی است. مشکل زمانی ایجاد می شود که فرد بارها و بارها همان اتفاق را بررسی کند، در حالی که دیگر امکان تغییر آن وجود ندارد. برای مثال، دانش آموزی را تصور کنیم که در یک امتحان نتیجه خوبی نگرفته است. ممکن است چند روز به این فکر کند که چرا بهتر درس نخوانده است. این فکر می تواند مفید باشد، چون باعث می شود برای امتحان بعدی بهتر برنامه ریزی کند. اما اگر دائما با خودش بگوید «من چرا اینقدر اشتباه کردم؟» و خودش را سرزنش کند، این فکر دیگر کمکی به او نمی کند. بنابراین تفاوت مهمی بین فکر کردن برای یادگیری و فکر کردن برای سرزنش خود وجود دارد.

دومین مورد مربوط به خاطرات ماست. بعضی خاطرات به دلیل احساسی که همراه آنها بوده، مدت زیادی در ذهن باقی می مانند. برای مثال، ممکن است یک جمله ناراحت کننده که چند سال قبل از کسی شنیده ایم، هنوز در ذهنمان باقی مانده باشد یا ممکن است یک روز خاص که اتفاق مهمی در آن افتاده، حتی بعد از مدت زیادی برایمان قابل یادآوری باشد. احساساتی مثل ناراحتی، ترس، خجالت، شادی شدید یا دلتنگی می توانند باعث شوند یک اتفاق برای ما مهم تر و پررنگ تر شود. گاهی فرد تصور میکند چون هنوز آن اتفاق را به یاد می آورد، پس هنوز نتوانسته از آن عبور کند. اما به یاد آوردن یک اتفاق به تنهایی به معنی گیر کردن در گذشته نیست. تفاوت در این است که آیا فرد فقط آن خاطره را به یاد می آورد یا اینکه خاطره همچنان زندگی امروز او را تحت تأثیر قرار می دهد. مثلا یادآوری یک دوست قدیمی طبیعی است؛ اما اگر فرد دائما زندگی امروز خود را با آن دوران مقایسه کند و نتواند روابط جدیدی بسازد، گذشته ممکن است بیش از حد ذهن او را درگیر کرده باشد و دیگر نمی تواند از کوچکترین چیز های زمان حال لذت ببرد.

سومین مورد تکرار اتفاقات است. به این صورت که گاهی مشکل اصلی خود اتفاق نیست، بلکه تکرار کردن آن در ذهن است. فرض کنیم فردی در یک جمع حرفی زده و بعدا احساس کرده حرفش مناسب نبوده است. ممکن است چند دقیقه بعد به آن فکر کند و موضوع تمام شود. اما اگر شروع کند به مرور چندباره اتفاق: «چرا این حرف را زدم؟» «بقیه درباره من چه فکری کردند؟» «کاش ساکت می ماندم.» «نکند همه هنوز یادشان باشد؟» ذهن دوباره همان اتفاق را فعال میکند. به این ترتیب، فرد ممکن است بعد از مدت زیادی همچنان احساس کند اتفاق همین امروز رخ داده است. این نوع فکر کردن معمولا به حل مشکل کمک زیادی نمیکند چون فرد بیشتر در حال تکرار گذشته است تا پیدا کردن یک راه حل برای آینده. یک سوال مفید در چنین شرایطی این است: «آیا فکر کردن بیشتر به این اتفاق چیزی را تغییر می دهد؟» اگر جواب منفی باشد، شاید بهتر باشد توجه خود را به کاری که در زمان حال می‌توان انجام داد، منتقل کنیم و از گذشته درس بگیریم. شاید اتفاقی که ذهن تو را درگیر میکند برای مخاطبی که آن اشتباه را دیده اهمیتی نداشته باشد و فکر کردن مداوم به آن به خودت آسیب میزند.

یکی دیگر از دلایل گیر کردن در گذشته، مقایسه مداوم گذشته با حال است. گاهی فرد با خود فکر میکند: «قبلا خوشحال تر بودم.» «قبلا دوستان بیشتری داشتم.» «قبلا زندگی ساده‌تر بود.» «آن دوران بهترین دوران زندگی من بود.» این افکار ممکن است باعث شوند فرد خوبی‌های زمان حال را کمتر ببیند. یکی از مشکلات این است که ما معمولا گذشته را کامل به یاد نمی آوریم. ممکن است بیشتر خاطرات خوب را به یاد بیاوریم و مشکلات آن دوران را کمتر ببینیم. برای مثال، ممکن است فردی دلتنگ دوران مدرسه باشد و فکر کند آن زمان همه چیز بهتر بوده است، اما فراموش کند که همان زمان نگرانی ها، مشکلات و ناراحتی های خودش را نیز داشته است. بنابراین همیشه درست نیست که گذشته واقعا بهتر از حال بوده باشد؛ گاهی خاطره ما از گذشته، از خود گذشته زیباتر است.

شاید عجیب به نظر برسد، اما گاهی دلیل اینکه افراد زیاد به گذشته فکر می کنند، ترس از آینده است. آینده ناشناخته است. ما نمی دانیم چه اتفاقی قرار است بیفتد، چه تصمیم هایی باید بگیریم یا شرایطمان چگونه خواهد شد. در مقابل، گذشته برای ما آشناست. ما می دانیم چه اتفاقی افتاده و چه نتیجه ای داشته است. به همین دلیل ممکن است ذهن فرد وقتی با یک آینده‌ی نامعلوم روبه‌رو می‌شود، دوباره به گذشته برگردد. مثلاً فردی که قرار است وارد یک محیط جدید شود ممکن است دائما به دوستان و شرایط قبلی خود فکر کند. دلیلش شاید فقط دلتنگی نباشد؛ ممکن است از ناشناخته بودن شرایط جدید هم بترسد. در این شرایط، یاد گرفتن اینکه با تغییر و ناشناخته ها کنار بیاییم می تواند کمک کننده باشد.

گاهی فرد به یک شخص، یک دوره از زندگی یا یک اتفاق خاص وابستگی زیادی پیدا می کند. برای مثال، ممکن است کسی دلتنگ یک دوست قدیمی باشد یا همیشه به روزهایی فکر کند که با آن شخص وقت می گذرانده است. دلتنگی کاملا طبیعی است. انسان ها به آدم ها و خاطراتشان وابسته می شوند و از دست دادن یا دور شدن از آنها می تواند ناراحت کننده باشد. اما زندگی همیشه ثابت نمی‌ماند. افراد وارد زندگی ما می شوند، بعضی می مانند و بعضی از ما دور می شوند. شرایط نیز تغییر می کند. پذیرفتن این تغییرات به این معنی نیست که خاطرات گذشته را بی ارزش بدانیم؛ بلکه یعنی قبول کنیم زندگی ادامه دارد و می توانیم در کنار خاطرات گذشته، تجربه های جدیدی نیز داشته باشیم.

حالا که میدونیم چه خبره و چرا دلتنگ گذشته می شیم بهتره بریم سراغ چند تا راهکار. اولین قدم برای رها شدن از گذشته قبول کردن یک واقعیت ساده است: گذشته را نمیتوان تغییر داد. ممکن است بارها آرزو کنیم که ای کاش اتفاقی رخ نمی داد یا تصمیم دیگری می گرفتیم، اما هیچکدام نمی‌توانند واقعیت گذشته را عوض کنند. چیزی که می‌توانیم تغییر دهیم، نگاه و رفتار خودمان در زمان حال است. برای مثال اگر در گذشته تصمیم اشتباهی گرفته‌ایم، به جای اینکه دائما خودمان را سرزنش کنیم، می توانیم ببینیم آن تصمیم چه چیزی به ما یاد داده است. به جای: «چرا این کار را کردم؟» بهتر است بپرسیم: «از این اتفاق چه چیزی یاد گرفتم؟» این سؤال باعث می شود تمرکز ما از گذشته به آینده منتقل شود.

باید بدانیم که هیچ انسانی بدون اشتباه زندگی نمی کند. گاهی ما اشتباهات گذشته را با اطلاعاتی که امروز داریم قضاوت می کنیم. در حالی که وقتی آن تصمیم را گرفتیم، شرایط و اطلاعات ما با امروز متفاوت بوده است. ممکن است امروز بدانیم یک تصمیم اشتباه بوده، اما آن زمان فکر میکردیم بهترین انتخاب است. بخشیدن خود به معنی این نیست که اشتباه را نادیده بگیریم. بلکه یعنی اشتباه را بپذیریم، مسئولیت آن را در حد ممکن قبول کنیم، از آن درس بگیریم و اجازه ندهیم تا همیشه خودمان را به خاطر آن مجازات کنیم.

یکی از بهترین راه‌ها برای فاصله گرفتن از گذشته، توجه بیشتر به زمان حال است. گاهی آنقدر مشغول فکر کردن به اتفاق های قبلی و دوران خوب و بد گذشته هستیم که متوجه نمی شویم همین امروز هم اتفاقات زیادی در زندگی ما در حال رخ دادن است. کارهایی مثل ورزش، مطالعه، یادگیری یک مهارت، انجام یک سرگرمی، صحبت با دوستان و خانواده یا دنبال کردن یک هدف جدید می توانند کمک کنند ذهن بیشتر درگیر زمان حال شود. اگر در زمان حال زندگی نکنیم و از آن لذت نبریم، در آینده گذشته این زمان را به خاطر نمی آوریم. لازم نیست یکباره زندگی خودمان را کاملا تغییر دهیم. حتی کارهای کوچک و روزمره می توانند کمک کنند. برای مثال، می توانیم هر روز یک هدف کوچک برای خودمان تعیین کنیم و روی انجام همان تمرکز کنیم.

گاهی وقتی درباره‌ی یک اتفاق ناراحت کننده با کسی صحبت نمی کنیم، آن اتفاق بیشتر در ذهنمان باقی می ماند. صحبت کردن با یک فرد قابل اعتماد میتواند کمک کند احساساتمان را بهتر بشناسیم. این فرد می تواند یکی از اعضای خانواده، یک دوست قابل اعتماد یا در صورت نیاز یک مشاور باشد. صحبت کردن به این معنی نیست که طرف مقابل حتما باید راه حل مشکل را پیدا کند. گاهی فقط اینکه بتوانیم احساس خود را بیان کنیم و کسی با دقت به ما گوش دهد، میتواند کمک‌کننده باشد. اگر یک اتفاق گذشته برای مدت طولانی باعث ناراحتی شدید شود و روی زندگی روزمره، خواب، درس یا روابط فرد تاثیر بگذارد، صحبت با یک متخصص نیز می‌تواند گزینه مناسبی باشد.

یکی از اشتباه‌های رایج این است که فکر کنیم برای عبور از گذشته باید آن را کاملا فراموش کنیم. اما فراموش کردن همیشه ممکن نیست و حتی لازم هم نیست. ممکن است یک خاطره سال ها بعد دوباره به ذهنمان بیاید. مهم این است که یاد بگیریم با آمدن آن خاطره، دوباره تمام زندگی خود را درگیر آن نکنیم. می توانیم با خودمان بگوییم: «این اتفاق بخشی از گذشته من است، اما الان در زمان حال هستم.» این نوع نگاه به ما کمک می‌کند خاطره را بپذیریم، بدون اینکه اجازه دهیم آن خاطره تمام توجه ما را کنترل کند.

گاهی یکی از دلایلی که فرد در گذشته می ماند این است که برای آینده چیزی ندارد که منتظرش باشد. داشتن هدف های جدید می تواند به ذهن جهت بدهد. این هدف‌ها لازم نیست خیلی بزرگ باشند. می‌توانند شامل یادگیری یک زبان، شروع یک ورزش، بهتر شدن در یک درس، یادگیری یک مهارت، پیدا کردن یک سرگرمی یا انجام یک پروژه‌ی شخصی باشند. وقتی فرد برای آینده هدفی دارد، ذهنش کم کم از «چیزی که تمام شده» به سمت «چیزی که می تواند بسازد» حرکت می کند.

پشیمانی، خاطرات احساسی، فکر کردن بیش از حد، مقایسه گذشته با حال، ترس از آینده و وابستگی به افراد یا دوران های گذشته از عواملی هستند که می توانند باعث شوند ذهن ما بارها به گذشته برگردد. برای عبور از این وضعیت، لازم نیست گذشته را پاک یا فراموش کنیم. بهتر است آن را بپذیریم، از آن درس بگیریم، خودمان را به خاطر اشتباه ها ببخشیم و توجه بیشتری به زمان حال و آینده داشته باشیم. و در نهایت، گذشته می‌تواند معلم خوبی برای ما باشد، اما نباید تبدیل به جایی شود که در آن زندگی کنیم. ما نمیتوانیم اتفاق‌های گذشته را تغییر دهیم، اما می توانیم تصمیم بگیریم که چه چیزی از آنها یاد بگیریم و از امروز به بعد چه مسیری را انتخاب کنیم. امیدوارم کمک کننده بوده باشه!