هند واقعا کتاب‌خوان‌ترین کشور دنیاست؟

📚 یک عدد عجیب، یک مقایسه جالب و سؤال مهم: چرا عادت مطالعه در ایران و هند متفاوت است؟ فرض کنید کسی به شما بگوید: «هندی‌ها به‌طور میانگین هفته‌ای بیشتر از ۱۰ ساعت مطالعه می‌کنند!» احتمالا اولین چیزی که به ذهنتان می‌رسد این است: پس مردم هند خیلی بیشتر از ما کتاب می‌خوانند! اما صبر کنید... ماجرا کمی پیچیده‌تر از چیزی است که در شبکه‌های اجتماعی می‌بینیم. (پ.ن: این پست کمی زیاد شد ولی به نظر من واقعا ارزش داره که تا ته خونده بشه🍃✨)

🔢 اول برویم سراغ همان عدد معروف! آمار معروف ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه از یک پژوهش بین‌المللی به نام Culture Score Index آمده است. این پژوهش در سال ۲۰۰۵ توسط مؤسسه NOP World انجام شد و عادت‌های رسانه‌ای مردم حدود ۳۰ کشور را بررسی کرد. طبق نتایج آن، مردم هند به‌طور میانگین حدود: ⏱️ ۱۰.۷ ساعت در هفته برای مطالعه وقت می‌گذاشتند. بعد از هند، تایلند با حدود ۹.۴ ساعت و چین با حدود ۸ ساعت قرار داشتند. اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: این ۱۰.۷ ساعت فقط کتاب‌خوانی نبود! در این پژوهش، خواندن کتاب، روزنامه و مجله هم در محاسبه مطالعه قرار گرفته بود. پس اگر جایی دیدید: «هندی‌ها هفته‌ای ۱۰ ساعت و نیم رمان می‌خوانند!» این جمله دقیق نیست. حتی گینس هم این رکورد را بر اساس همین پژوهش ثبت کرده، اما این آمار مربوط به سال ۲۰۰۵ است، نه وضعیت امروز.

🕰️ یعنی هنوز هم هندی‌ها هفته‌ای ۱۰ ساعت کتاب می‌خوانند؟ نمی‌توانیم با اطمینان چنین چیزی بگوییم. از سال ۲۰۰۵ تا امروز، دنیا زیرورو شده! آن زمان گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی امروزی وجود نداشتند و عادت‌های رسانه‌ای مردم کاملاً متفاوت بود. حتی در هند هم مطالعه تفریحی در سال‌های اخیر با رقیب قدرتمندی به نام محتوای دیجیتال روبه‌رو شده است. یک گزارش جدید در سال ۲۰۲۶ درباره هند نشان می‌دهد سهم افرادی که مطالعه تفریحی انجام می‌دهند، در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ کاهش پیدا کرده است. پس هند هم از مشکل کمبود وقت و حواس‌پرتی دیجیتال در امان نمانده است.

🇮🇷 حالا ایران چطور؟ اینجا به آمارهای داخلی می‌رسیم. طبق آمارگیری فرهنگ رفتاری خانوار در سال ۱۳۹۹، افراد باسواد ۱۵ سال به بالا در ایران به‌طور متوسط روزانه حدود: ⏱️ ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه مطالعه می‌کردند. اما باز هم باید حواسمان باشد: این عدد فقط مربوط به رمان و کتاب داستانی نیست. در این آمار، کتاب غیردرسی، روزنامه و نشریات هم در نظر گرفته شده بودند. پس مقایسه ساده‌ی «۱۰ ساعت هند» با «۱۶ دقیقه ایران» چندان علمی نیست؛ چون این دو آمار مربوط به دو پژوهش متفاوت، در دو زمان متفاوت و با روش‌های متفاوت هستند.

😶 پس یعنی ایرانی‌ها کتاب نمی‌خوانند؟ نه! این یکی از اشتباه‌ترین نتیجه‌هایی است که می‌توان از این آمار گرفت. در ایران کتاب‌فروشی، ناشر، نمایشگاه کتاب، کتابخانه، باشگاه کتاب‌خوانی و تعداد زیادی کتاب‌خوان وجود دارد. حتی در سال ۱۴۰۴ میلیون‌ها نسخه کتاب در کشور منتشر شده است. پس مسئله این نیست که: «ایرانی‌ها کتاب دوست ندارند.» مسئله این است که میانگین مطالعه در کل جامعه پایین است. و این دو جمله با هم خیلی فرق دارند.

💰 اولین مظنون: قیمت کتاب! بیایید خودمان را جای یک خانواده بگذاریم. اگر هزینه‌های زندگی بالا باشد و قیمت کتاب هم افزایش پیدا کند، خرید چند کتاب در ماه دیگر یک هزینه کوچک نیست. همین الان هم بعضی از کتاب‌ها قیمت‌شان بالای ۱ و ۲ میلیون هست. حالا اگر کسی بخواهد ماهی ۴ یا ۵ کتاب بخرد، هزینه‌اش دیگر قابل چشم‌پوشی نیست. البته قیمت کتاب تنها دلیل کم‌بودن مطالعه نیست. چون اگر کتاب رایگان هم باشد، هنوز یک سؤال باقی می‌ماند: «آیا وقت و عادت مطالعه داریم؟»

💸 جالب‌تر اینکه اقتصاد فقط روی خرید کتاب اثر نمی‌گذارد یک پژوهش درباره وضعیت کتاب‌خوانی در ایران با بررسی اطلاعات بیش از ۱۵ هزار نفر از ۳۱ استان کشور، رابطه میان وضعیت اقتصادی ـ اجتماعی و مصرف کتاب را بررسی کرده است. نتیجه نشان داد میان عواملی مثل تحصیلات، وضعیت شغلی و وضعیت اقتصادی و مصرف کتاب رابطه وجود دارد. یعنی نمی‌توان همه چیز را گردن «بی‌علاقگی مردم» انداخت. گاهی مسئله این نیست که فرد کتاب را دوست ندارد؛ شاید کتاب برایش گران است، وقت ندارد یا اصلاً دسترسی مناسبی به آن ندارد.

🏫 مدرسه؛ دوست کتاب یا دشمن آن؟ یک سؤال جالب: چرا بعضی‌ها عاشق کتاب‌اند، ولی بعضی‌ها به محض دیدن یک کتاب ۳۰۰ صفحه‌ای فرار می‌کنند؟ 😂 یکی از عوامل می‌تواند تجربه ما از کتاب در کودکی باشد. اگر کتاب همیشه برای یک دانش‌آموز مساوی باشد با: امتحان + تکلیف + خلاصه‌نویسی + سؤال! ممکن است کتاب در ذهن او بیشتر شبیه «وظیفه» باشد تا «سرگرمی». در حالی که مطالعه آزاد یعنی: «این کتاب را خودم انتخاب کردم چون دوستش دارم.» این دو نوع مطالعه یکی نیستند.

🇮🇳 پس هند چه دارد که آن آمار را به دست آورده بود؟ اینجا یک نکته جالب وجود دارد: ۱۰.۷ ساعت لزوماً به معنی رمان‌خوانی زیاد نیست. در گزارش‌های مربوط به همان دوره، کتاب‌های آموزشی، موفقیت تحصیلی، خودیاری و موضوعات مربوط به پیشرفت شغلی نیز جایگاه مهمی داشتند. هند جامعه‌ای با رقابت آموزشی و شغلی شدید است و مطالعه برای بسیاری از افراد می‌تواند یک ابزار یادگیری و پیشرفت باشد. یعنی بخشی از این مطالعه ممکن است از این جنس بوده باشد: «این را بخوانم چون به درسم یا آینده شغلی‌ام کمک می‌کند.» نه لزوماً: «امشب می‌خواهم ۲۰۰ صفحه رمان بخوانم.»

📱 و حالا بزرگ‌ترین رقیب کتاب... گوشی! بیایید صادق باشیم. امروز یک کتاب برای گرفتن ۳۰ دقیقه از وقت ما باید با این‌ها رقابت کند: 📱 شبکه‌های اجتماعی 🎬 فیلم و سریال 🎮 بازی ▶️ ویدئوهای کوتاه 💬 پیام‌رسان‌ها 🎧 پادکست‌ها 🌐 اینترنت پس شاید سؤال فقط این نباشد که: «چرا مردم کتاب نمی‌خوانند؟» بلکه باید بپرسیم: «چه چیزی دارد وقت و توجه مردم را از کتاب می‌گیرد؟» این مشکل فقط مخصوص ایران نیست؛ هند هم در سال‌های اخیر با همین تغییر روبه‌رو شده است.

📚 کتابخانه‌ها چقدر مهم‌اند؟ خیلی بیشتر از چیزی که فکر می‌کنیم. اگر برای خواندن هر کتاب مجبور باشیم آن را بخریم، قیمت می‌تواند مانع بزرگی باشد. اما کتابخانه یک راه دیگر پیش پای ما می‌گذارد: دسترسی به کتاب، بدون خریدن تک‌تک آن‌ها. در هند نیز برنامه‌هایی برای ترویج مطالعه از طریق کتابخانه‌ها، مدارس، نمایشگاه‌های کتاب، قصه‌گویی و فعالیت‌های مخصوص کودکان انجام شده است. در سال ۲۰۲۶ نیز National Book Trust هند در برنامه‌ای درباره آینده فرهنگ مطالعه، بر تقویت مطالعه خارج از کتاب‌های درسی تأکید کرده است.

🤔 حالا یک سؤال مهم‌تر... اگر امروز به یک نوجوان بگوییم: «کتاب بخوان!» ولی: کتاب‌ها گران باشند؛ کتابخانه نزدیک نباشد؛ مدرسه مطالعه را فقط با امتحان معرفی کند؛ خانواده عادت مطالعه نداشته باشد؛ و گوشی تمام وقت آزاد او را بگیرد... آیا فقط گفتن «بیشتر کتاب بخوان» کافی است؟ احتمالاً نه. برای افزایش مطالعه باید شرایط مطالعه هم بهتر شود.

🌍 پس تفاوت ایران و هند فقط «فرهنگ» نیست وقتی می‌گوییم: «هندی‌ها کتاب‌خوان‌اند، ایرانی‌ها نیستند.» داریم یک مسئله بسیار پیچیده را به یک جمله ساده تبدیل می‌کنیم. واقعیت مجموعه‌ای از عوامل است: 💰 اقتصاد و قیمت کتاب ⏰ زمان آزاد 🏫 آموزش و مدرسه 👨‍👩‍👧‍👦 عادت خانوادگی 📚 دسترسی به کتاب و کتابخانه 📱 استفاده از رسانه‌های دیجیتال 🧠 عادت مطالعه از کودکی 🎯 انگیزه و هدف مطالعه هیچ‌کدام به تنهایی پاسخ کامل نیستند.

🧠 و شاید مهم‌ترین نکته همین باشد: کتاب‌خوان بودن یک ویژگی ذاتی یک ملت نیست. هیچ‌کس با ژن «کتاب‌خوانی» به دنیا نمی‌آید! عادت مطالعه در شرایطی ساخته می‌شود که فرد: به کتاب دسترسی داشته باشد، وقت داشته باشد، قدرت انتخاب داشته باشد و از خواندن لذت ببرد. به همین دلیل، به جای اینکه بگوییم: «چرا ایرانی‌ها کتاب نمی‌خوانند؟» شاید سؤال بهتری این باشد: «چطور می‌توانیم کاری کنیم که کتاب خواندن برای آدم‌های بیشتری، آسان، در دسترس و لذت‌بخش شود؟» و شاید جواب این سؤال، خیلی بیشتر از یک آمار ۱۰ ساعته اهمیت داشته باشد.