فلات ایران، قبل از آریایی ها!

درود! 🦋 احتمالا خیلی‌هاتون شنیدید که «ما از نژاد آریایی هستیم» و باید بهش افتخار کنیم. اما ماجرا پیچیده‌تر از این حرف‌هاست. آریایی‌ها نه یک «نژاد خالص» بودن و نه ورودشون به فلات ایران رو می‌شه با یه جمله خلاصه کرد. قبل از اون‌ها هم اقوام و تمدن‌های مختلفی اینجا زندگی می‌کردن. تازه، آریایی‌زبانان لزوما برای همه‌ی اون مردمان صلح‌طلب نبودن. احتمالا همین‌جا هیت می‌خورم :)) برای فهمش باید عقب‌تر بریم..

خب اولین چیزی که باید بدونید، قوم‌هایی هستن که قبل از آریایی‌ها در ایران زندگی می‌کردن. (بحث حدود 5200 سال پیشه) لولوبی‌ها، گوتی‌ها، هوری‌ها، مانایی‌ها، ایلامی‌ها و کاسی‌ها از اقوام شناخته‌شدهٔ این منطقه بودن که هرکدوم در بخش‌هایی از فلات ایران و اطرافش ساکن بودن و قلمرو و مناطق زندگی مشخصی داشتن.

قدیمی‌ترین تمدن شناخته‌شدهٔ ایران، ایلام، در جنوب‌غرب ایران شکل گرفت. مهم‌ترین شهرشون شوش بود، ولی قلمروشون در دوره‌های مختلف بخش‌هایی از خوزستان، لرستان، ایلام و مناطق اطراف رو هم شامل می‌شد. یکی از مدارک جالبی که از ایلامی‌ها باقی مونده، به لطف شاه اونتاش‌ناپیریشا و همسرش نپیرآسوئه. این شاه دستور ساخت یه تندیس از همسرش رو می‌ده که به «تندیس نپیرآسو» معروفه. این تندیس حدود ۱۳۰۰ سال قبل از میلاد، از برنز و مس ساخته شده. روی تندیس کتیبه‌ای وجود داشته که مشخصات نپیرآسو و نفرین‌هایی برای کسانی که به تندیس آسیب بزنن نوشته شده؛ چیزی در مایه‌های اینکه «هرکس به این اثر آسیب بزنه، گرفتار خشم خدای ما، اینشوشیناک، بشه و...» ولییی وقتی این تندیس در سال ۱۹۰۳ در شوش پیدا شد، سر نداشت :)) و جالب‌تر اینکه هنوز نمی‌دونیم دقیقاً چه کسی و چه زمانی سرش رو جدا کرده. این تندیس الان در موزهٔ لوور پاریس نگهداری می‌شه.

لولوبی‌ها توی زاگرس، حوالی کردستان و کرمانشاه امروزی زندگی می‌کردن و یکی از قدیمی‌ترین اقوام شناخته‌شدهٔ زاگرس بودن. یکی از فرمانرواهای معروفشون آنوبانی‌نی بود. ازشون یه اثر خیلی جالب هم باقی مونده: سنگ‌نگارهٔ آنوبانی‌نی در سرپل‌ذهاب که هنوز روی کوه وجود داره. توی این نقش، آنوبانی‌نی خودش رو در حالی که پیروز شده نشون داده و روبه‌روش هم یه الهه، احتمالاً ایشتار/اینانا، قرار گرفته. کنار نقش هم یه کتیبه به زبان اکدی نوشته شده.

گوتی‌ها توی زاگرس زندگی می‌کردن و توی منابع بین‌النهرینی با اسم «گوتی» شناخته می‌شدن. البته یه نکته جالب اینه که «گوتی» همیشه به یه قوم مشخص اشاره نمی‌کرد و گاهی برای گروه‌های مختلف کوهستانی استفاده می‌شد. بعد از سقوط امپراتوری اکد (یکی از نخستین امپراتوری‌های بزرگ بین‌النهرین)، گوتی‌ها برای یه مدتی تونستن روی بخش‌هایی از بین‌النهرین حکومت کنن. ولی منابع بین‌النهرینی (خود متون بین النهرین) معمولا تصویر خیلی مثبتی ازشون ارائه نمی‌دن و حتی نقش اون‌ها در سقوط اکد هم کاملاً قطعی نیست...

کاسی‌ها یه فرضیه وجود داره که کاسی‌ها ممکنه از نیاکان لرهای امروزی بوده باشن، ولی این موضوع قطعی نیست و هنوز بین پژوهشگرها دربارهٔ ارتباط دقیق کاسی‌ها با اقوام امروزی بحث وجود داره. کاسی‌ها احتمالا خاستگاهشون زاگرس بود و در بخش‌هایی از غرب ایران امروزی زندگی می‌کردن. بعدها وارد بین‌النهرین شدن و تونستن از حدود قرن شانزدهم تا دوازدهم قبل از میلاد، یعنی چیزی حدود ۴۰۰ سال، بر بابل حکومت کنن. قلمرو حکومتشون علاوه بر بابل، بخش‌هایی از بین‌النهرین رو هم شامل می‌شد. از کاسی‌ها آثار و کتیبه‌هایی باقی مونده، ولی برخلاف ایلامی‌ها اطلاعاتمون دربارهٔ زبان و فرهنگشون خیلی کمتره.

مانایی‌ها حدود قرن دهم تا هفتم قبل از میلاد، توی شمال‌غرب ایران و اطراف دریاچه ارومیه زندگی می‌کردن و یکی از حکومت‌های مهم اون منطقه بودن. مرکز حکومتشون احتمالا شهر ایزیرتو بوده که محل دقیقش هنوز با قطعیت مشخص نیست. مانایی‌ها بین دو قدرت بزرگ اون زمان، یعنی آشور و اورارتو، قرار گرفته بودن و همین باعث می‌شد مدام درگیر جنگ، اتحاد و رقابت با این دو حکومت باشن. از مانایی‌ها آثار باستانی زیادی پیدا شده، مخصوصا در محوطهٔ حسنلو در آذربایجان غربی. یکی از معروف‌ترین آثار پیدا شده اونجا هم جام طلایی حسنلوئه که حدود قرن نهم قبل از میلاد ساخته شده. در نهایت، حکومت مانایی‌ها در اواخر قرن هفتم قبل از میلاد از بین رفت و قلمروشون تحت تأثیر و کنترل قدرت‌های منطقه، مخصوصا مادها، قرار گرفت؛ مادها هم از اقوام ایرانی‌زبان بودن.