حقیقت پشت داستان اسکندر و آتش زدن تخت جمشید

-حقیقت پشت داستان اسکندر و آتش زدن تخت جمشید خوش آمدید.

چه اتفاقی افتاد؟ سال ۳۳۰ پیش از میلاد، چند ماه پس از نبرد گوگمل و شکست داریوش سوم، اسکندر مقدونی وارد پارسه شد؛ همون جایی که امروز به نام تخت جمشید می‌شناسیم. آن‌چه سوخت، کل شهر نبود. بخش اصلی آتش به کاخ‌های شاهی رسید؛ تالارها، خزانه و بناهای تشریفاتی هخامنشی. پیش از آتش، گنجینه‌های زیادی غارت شد. باستان‌شناسان هم آثار سوختگی شدید را در همین بخش‌ها پیدا کرده‌اند. یعنی اصل ماجرا تاریخی است؛ اما داستانِ «چرا این کار انجام شد» خیلی ساده‌تر از چیزی است که معمولاً گفته می‌شود.

تخت جمشید فقط یک کاخ نبود پارسه پایتخت معمولی روزمره نبود. بیشتر یک مرکز تشریفاتی و نمادین شاهنشاهی هخامنشی بود؛ جایی برای جشن‌ها، بار عام، نمایش قدرت و گرد آمدن نمایندگان سرزمین‌های مختلف. به همین دلیل آتش زدن آن فقط ویرانی یک ساختمان نبود. معنایش این بود که قلب نمادین حکومت هخامنشی از بین رفته است. همین نکته کمک می‌کند بفهمیم چرا بعضی مورخان امروز این کار را بیشتر یک تصمیم سیاسی می‌دانند تا یک حادثه ساده.

دو روایت قدیمی وجود دارد منابع یونانی و رومی دو داستان متفاوت نقل کرده‌اند. یک روایت می‌گوید اسکندر در جشنی تصمیم گرفت انتقام آتش‌زدن آتن و معابد یونان به‌دست خشایارشا در سال ۴۸۰ پیش از میلاد را بگیرد. در همین روایت، زنی آتنی به نام تائیس هم نقش پررنگی دارد و گفته می‌شود او اسکندر را به این کار تشویق کرد. روایت دوم، که بیشتر در نوشته آریان دیده می‌شود، ماجرا را حساب‌شده‌تر نشان می‌دهد. در این نسخه، اسکندر آگاهانه کاخ را آتش می‌زند تا انتقام یونان را گرفته باشد. حتی پارمنین، یکی از فرماندهانش، مخالف این کار بوده و گفته این بنا حالا متعلق به خود اسکندر است و نباید آن را نابود کند.

کدام روایت به واقعیت نزدیک‌تر است؟ مورخان امروز معمولاً داستان «جشن و تصمیم ناگهانی» را کامل قبول نمی‌کنند. این روایت بیشتر در منابعی آمده که به داستان‌پردازی علاقه داشته‌اند و دهه‌ها یا قرن‌ها بعد نوشته شده‌اند. نگاه جدی‌تر این است که آتش زدن تخت جمشید یک حرکت سیاسی بوده است. اسکندر می‌خواست نشان دهد حکومت هخامنشی به پایان رسیده و قدرت تازه متعلق به اوست. انتقام یونان هم بهانه خوبی برای سپاه مقدونی و متحدان یونانی‌اش بود. یعنی ممکن است جشن و هیجان هم در کار بوده باشد، اما اصل تصمیم احتمالاً از قبل در ذهن اسکندر شکل گرفته بود.

چند باور رایج که دقیق نیستند اول اینکه اسکندر «کل ایران» یا «کل تخت جمشید» را با خاک یکسان نکرد. بخش زیادی از محوطه و شهر اطراف باقی ماند. آن‌چه بیشتر آسیب دید، مجموعه کاخ‌های شاهی بود. دوم اینکه اسکندر بعد از این واقعه دشمن کامل فرهنگ ایرانی نشد. او بعداً بعضی رسم‌های دربار هخامنشی را پذیرفت، با شاهزادگان ایرانی ازدواج کرد و سعی کرد خودش را نه فقط فاتح مقدونی، بلکه جانشین شاهان آسیا نشان دهد. سوم اینکه پشیمانی اسکندر هم قطعی نیست. بعضی منابع گفته‌اند بعداً از این کار ناراحت شد، اما این هم بخشی از روایت‌های بعدی است، نه سندی محکم از همان روز.

چرا این ماجرا هنوز مهم است؟ تخت جمشید فقط یک مجموعه سنگی نبود. بخشی از حافظه تاریخی ایران در همان تالارها، نقش‌ها و بایگانی‌ها جای داشت. آتش سال ۳۳۰ پیش از میلاد، هم یک ویرانی معماری بود و هم ضربه‌ای به یکی از مهم‌ترین نمادهای شاهنشاهی هخامنشی. از طرف دیگر، این رویداد نشان می‌دهد تاریخ همیشه یک علت واحد ندارد. گاهی انتقام، سیاست، غنیمت و نمایش قدرت با هم قاطی می‌شوند. به همین دلیل داستان تخت جمشید هنوز هم بین مورخان محل بحث است.

حقیقت پشت آتش زدن تخت جمشید این است که اصل واقعه رخ داده، اما علت آن فقط «مستی یک شب» نبوده است. احتمال قوی‌تر این است که اسکندر با سوزاندن کاخ‌های شاهی می‌خواست پایان رسمی قدرت هخامنشی را اعلام کند و در همان حال برای یونانیان همراهش هم روایت انتقام بسازد. داستان تائیس و جشن، بیشتر رنگ روایت یونانی دارد تا توضیح کامل ماجرا. تخت جمشید سوخت، اما تاریخ ایران تمام نشد. همان ویرانه‌ها امروز یکی از مهم‌ترین سندهای شکوه هخامنشی مانده‌اند؛ سندی که حتی بعد از آتش هم خاموش نشده است.