سندروم ایمپاستر چیست؟ چرا بعضی افراد با وجود موفقیت، خودشان را لایق نمی‌دانند؟

تا به حال برایت پیش آمده که بعد از رسیدن به یک موفقیت، با خودت فکر کنی: «من فقط شانس آوردم.» یا شاید تصور کرده باشی که دیگران توانایی‌هایت را بیش از حد واقعی می‌بینند و اگر بیشتر تو را بشناسند، متوجه می‌شوند آن‌قدرها هم که فکر می‌کنند بااستعداد نیستی. اگر چنین احساسی را تجربه کرده‌ای، تنها نیستی. بسیاری از افراد، حتی کسانی که در کار، تحصیل یا زندگی شخصی بسیار موفق هستند، گاهی احساس می‌کنند لیاقت موفقیت‌هایشان را ندارند. این پدیده در روان‌شناسی «سندروم ایمپاستر» یا «نشانگان فریبکار» نام دارد.

سندروم ایمپاستر چیست؟ سندروم ایمپاستر یک اختلال روانی محسوب نمی‌شود، بلکه الگویی از افکار و احساسات است که باعث می‌شود فرد موفقیت‌های خود را نادیده بگیرد و آن‌ها را به شانس، کمک دیگران یا اتفاقات تصادفی نسبت دهد. افرادی که این احساس را دارند، معمولاً فکر می‌کنند هر لحظه ممکن است دیگران متوجه شوند که آن‌ها به اندازه‌ای که تصور می‌شود توانمند نیستند.

نشانه‌های رایج سندروم ایمپاستر اگر چند مورد از این ویژگی‌ها را در خودت می‌بینی، ممکن است گاهی این احساس را تجربه کرده باشی: موفقیت‌هایت را فقط نتیجه شانس می‌دانی. تعریف و تحسین دیگران را باور نمی‌کنی. از اشتباه کردن بیش از حد می‌ترسی. احساس می‌کنی باید همیشه کامل باشی. خودت را دائماً با افراد دیگر مقایسه می‌کنی. با وجود موفقیت، هنوز احساس «کافی نبودن» داری. البته داشتن یکی دو مورد از این ویژگی‌ها به معنی ابتلا به سندروم ایمپاستر نیست، اما اگر این افکار دائماً تکرار شوند، می‌توانند روی اعتمادبه‌نفس و آرامش فرد تأثیر بگذارند.

چرا این احساس به وجود می‌آید؟ روان‌شناسان معتقدند عوامل مختلفی می‌توانند در شکل‌گیری این احساس نقش داشته باشند، از جمله: بزرگ شدن در محیطی که همیشه از فرد انتظار بهترین بودن می‌رفت. مقایسه شدن با خواهر، برادر یا همسالان. کمال‌گرایی. تجربه ورود به محیط‌های جدید مثل دانشگاه یا شغل تازه. مقایسه مداوم خود با دیگران، به‌ویژه در شبکه‌های اجتماعی.

چه کسانی بیشتر آن را تجربه می‌کنند؟ برخلاف تصور رایج، این احساس فقط مخصوص افراد کم‌تجربه نیست. دانشجویان، هنرمندان، پزشکان، برنامه‌نویسان، ورزشکاران و حتی مدیران و افراد بسیار موفق هم ممکن است گاهی دچار سندروم ایمپاستر شوند. هرچه مسئولیت فرد بیشتر باشد، احتمال تجربه این احساس نیز می‌تواند بیشتر شود.

چگونه با آن مقابله کنیم؟ خبر خوب این است که می‌توان شدت این احساس را کاهش داد. موفقیت‌هایت را یادداشت کن و آن‌ها را فقط به شانس نسبت نده. وقتی کسی از تو تعریف می‌کند، سعی کن آن را بپذیری. خودت را فقط با نسخه گذشته خودت مقایسه کن، نه با دیگران. اشتباه کردن را بخشی از مسیر یادگیری بدان. اگر این احساس شدید و طولانی شد و روی زندگی روزمره‌ات تأثیر گذاشت، صحبت با یک روان‌شناس می‌تواند کمک‌کننده باشد.

یک باور اشتباه بعضی‌ها فکر می‌کنند اگر این احساس را داشته باشند، یعنی واقعاً توانایی کافی ندارند. اما حقیقت این است که سندروم ایمپاستر معمولاً برعکس عمل می‌کند؛ یعنی افراد توانمند بیشتر از دیگران توانایی‌های خود را دست‌کم می‌گیرند، در حالی که شواهد نشان می‌دهد واقعاً شایسته موفقیت‌هایشان هستند.