دره وهمی.

دره وهمی یا uncanny valley به زبان ساده تر وقتیه که یک چیزی مثل یه اسباب بازی، ربات یا نقاشی، خیلی شبیه انسانهاست ولی یه "ایراد کوچولو" داره که همون ایراد کوچولو باعث میشه احساس ناامنی و ترس کنیم یا بدمون بیاد. در این پست من یک تست ذهنی هم برای درک بهتر دره وهمی براتون تهیه کردم.

احتمالا بیشتریاتون این عکس رو دیدید و داستان این عکس رو میدونید و موقعی که این عکس رو دیدید می‌دونستید که چهره ی این آقا مشکل خاصی نداره یا حداقل مشکلش رو نتونستید تشخیص بدید، ولی بی دلیل ازش ترسیدید و یا بدتون اومد. این حس مربوط میشه به uncanny valley یا همون دره وهمی، که به یک واکنش روانی منفی اشاره داره که وقتی ما با یک موجودی که خیلی شبیه انسانهاست ولی باز هم کاملا انسان نیست رو به رو میشیم، دچارش میشیم.

این یک تست ذهنیه، صرفا برای اینکه بهتر ماجرارو درک کنید، اگر علاقه ای ندارید، این اسلاید رو درک کنید. "این صحنه رو تصور کن: یک آدم روبه‌روت ایستاده. قدش، فرم بدنش، مدل موهاش، حتی لباسش کاملاً عادیه. اما هر بار که به صورتش نگاه میکنی، یک چیز کوچیک درست نیست. لبخندش یک ذره زیادی طولانیه. پلک زدنش با ریتم طبیعی هماهنگ نیست. چشم‌هاش مستقیم به تو نگاه نمیکنن، انگار کمی ازت رد میشن. پوستش زیادی صافه، نه مثل آدم واقعی، بلکه مثل چیزی که تازه ساخته شده. وقتی حرف میزنه، دهانش حرکت میکنه ولی حس میکنی صدا از جای دیگه‌ای میاد. حالا فکر کن یک قدم به سمتت جلو میاد، نه با حالت تهاجمی، اتفاقا خیلی آروم و حساب شده. ولی متوجه میشی موقع راه رفتن قدم هاش کمی نامنظم ان و شونه هاش موقع راه رفتن (مثل آدمهای عادی) طبیعی تکون نمیخورن و وقتی نزدیکتر میشه، حس میکنی چیزی داخل چهره‌اش با هم جور درنمیاد حالا از خودت بپرس: اگر این 'آدم' یک ثانیه دیگه بیشتر ساکت بمونه، هنوز مطمئن هستی که واقعا انسانه؟" بعد از این، حس میکنی میتونی اطلاعاتی که بهت دادم رو با حس این تست تطبیق بدی یا خیر؟

حالا چرا ما بی دلیل احساس انزجار و ترس میکنیم؟ طبق نظریه ی محققان، چند دلیل خیلی جالب واسه این موضوع وجود داره. هشدار بیماری: مغز ما یاد گرفته که نشانه‌ های غیرطبیعی در چهره انسان رو با «بیماری»، «جـ/ـسد» یا «مـ/ـرگ» مرتبط کنه. وقتی ما با (بعنوان مثال) یک عروسک که پوستش مـ/ـرده به نظر میرسه یا قیافه ی عجیبی داره، روبرو میشیم، ناخودآگاهِ ما هشدار میده «از این موجود فاصله بگیر، اون حامل بیماری یا مـ/ـرگ هست.» تضاد ادراکی:مغز نمیتونه تصمیم بگیره که با این موجود چجوری باید برخورد کنه. آیا باید باهاش مثل یک انسان رفتار کنه یا مثل یک شیء؟ این ناتوانی مغز در دسته‌بندی موجود، باعث ایجاد اضطراب و دلهره میشه. ترس از فریب: بعضی از روان‌شناسها ادعا میکنن که این یه مکانیزم دفاعی تکاملی‌ـه. ما به عنوان انسان، از چیزی که سعی میکنه خودش رو جای ما جا بزنه (اما لو میره) متنفر و هراسان هستیم، چون این موضوع امنیت اجتماعی و بقای ما رو تهدید میکنه.

پس تا حالا فیلمی دیدید که باعث بشه حس چندش یا ترس بی‌دلیل بهتون دست بده؟ احتمالا داخل دره وهمی سقوط کردید.