اسباب بازی هایی از دل تاریخ

تاکنون در ایران اشیای باستانی زیادی از دل خاک‌ بیرون آمده‌اند؛ اشیایی که نه درون مقبره‌‌ای پیدا شده‌اند تا هویت خاصی بگیرند و نه نوشته‌ای همراهشان بوده تا چرایی ساختشان را برای ما روشن کند. اشیایی که یا در ابعاد کوچک ساخته شده‌اند یا نقش و طرحی کودکانه دارند و یا حدس به ابزار بازی بودنشان است.

این گونه پیکرک ها، یادآور اسباب بازی های امروزی مانند اتومبیل‌ها و چهارچرخه هایی هستند که کودکانمان با به حرکت درآوردنشان تحرک بیشتری را تجربه می‌کردند. ساخت این وسایل متحرک از سفال و فلز، مانند همین پیکرک مفرغی که در مارلیک کشف شده، در سه هزار سال پیش (هزاره اول پیش از میلاد) در مناطق شمالی ایران رواج داشته است. نمونه هایی از این نوع پیکرک‌ در موزه‌های مصر و یونان در مجموعه وسایل مختص به کودکان نیز به نمایش درآمده ‌است.

پیکرک های حیوانی که به شکل‌های مختلفی ساخته می‌شود. دلیلش هم این است که این پیکرک ها، گونه‌های مختلفی هستند که در زیست بوم منطقه وجود داشته اند. شاید به‌نوعی برای آشنایی و الفت بیشتر کودکان با محیط‌ طبیعی پیرامونشان ساخته میشده اند. مثل همین پیکرک مفرغی که در مارلیک گیلان کشف شده و قدمتش به سه هزار سال پیش (هزاره اول پیش ‌از میلاد) بر می گردد.

این پیکرک سفالین که به شکل موش است، در نیشابور کشف شده و متعلق به 900سال پیش (سده پنجم هجری) است. ابعاد کوچک این پیکرک، که فقط 5.8 در 7.5 سانتی متر است، این احتمال را که بازیچه دست کودکان بوده بیشتر تقویت می کند. از آنجا که شناخت این حیوانات برای کودک و بازی با آنها، در شناخت کودک با موجودات محیط پیرامونش نقش اساسی بازی می‌کند، می توان پذیرفت که شیوه های مختلف آشنایی کودکان با این گونه جانوران از قدیم مورد توجه بوده ‌است.

تعدادی از آنها نه در قبور پیدا شده‌اند، نه در معابد و نه در هیچ مکان دیگری که جنبه تقدسی داشته باشد؛ آن هم به تعداد زیاد. برای همین هم این نظر را که جنبه بازیچه ای و استفاده روزمره ای این پیکرک های مفرغی کوچک، بر جنبه آیینی و حتی تزیینی شان اولویت داشته، قوت می بخشد. این پیکرک های حیوانی، که قدمتشان به چهارهزار سال پیش (اوایل هزاره دوم پیش ‌از میلاد) برمی‌گردد، در لرستان کشف شده اند.

سفالینه های منقوش به نقوش کودکانه و استلیزه(خلاصه شده)، این گمان را تقویت می کنند که این آثار برای جلب توجه کودکان بوده و یا با نگاه و توجهی ویژه به کودکان ساخته و نقاشی می‌شدند. پنداری ظروف منقوش، نقش کودکان امروزی را تداعی می‌کنند. این تکه سفال منقوش در تل باکون فارس کشف شده و مربوط به هفت هزار سال پیش (هزاره ‌پنجم پیش ‌از میلاد) است.

از این لوحه ها به تعداد زیادی در شوش به‌دست آمده و احتمالا برای آموزش کودکان بوده است. لوحه ای گلین با خط میخی سومری به قطر 3.8 سانتی‌متر که متعلق به چهارهزار سال پیش (هزاره دوم پیش از میلاد) است. امروزه برخی از مراکز آموزشی و فرهنگی جهان در آموزش خطوط باستان به ‌نوآموزان از این روش استفاده می‌کنند .

نقش انسانی در ابعاد بسیار کوچک (3.4 سانتی‌متر) که در نهایت سادگی روی صفحه‌ای سیمین حکاکی شده. به حدس می‌توان گفت که این پلاک سیمین متعلق به کودکی باشد که جز سرگرم کردن او کاربری دیگری نداشته. از آنجایی که این اثر از قبور یا مکانی با کاربری آیینی به‌دست نیامده، می‌توان بازیچه بودن آن را قوی دانست. این پلاک سیمین که متعلق به 2600 تا 2700 سال پیش (700-600 پیش ‌از میلاد) است در لرستان کشف شده.

این نمونه احتمالا می‌تواند یک سرگرمی کودکانه باشد. شی‌ای سفالین (احتمالا جغجغه)، که نمونه‌های سفالی و فلزی زیادی از آن در شوش به‌دست آمده و کاربری آن غیر از حدس بازیچه بودنش مشخص نیست. این شی با 12 سانتی‌متر بلندی، متعلق به چهار هزار تا سه هزار سال پیش (به اواخر هزاره دوم پیش‌ازمیلاد و اوایل هزاره اول پیش‌ازمیلاد) است.

این شی سفالین احتمالاً یک نمونه جغجغه است به‌صورت پیکرکی حیوانی. شی‌ای به‌بلندی 3.5سانتی‌متر که مربوط به دوره ایلامی (درحدودسه تا چهار ‌هزار سال پیش) است و در شوش کشف شده. این نمونه به همراه نمونه‌های زیاد دیگری که شکل‌های حیوانی دارند شاید جلب‌توجه بیشتری برای کودکان داشته‌اند. شاید هم نمایانگر رفاه بیشتر خانواده و طبقه اجتماعی بالاتر کودک بوده. چرا که نسبت به جغجغه‌های ساده‌تر، ارزش بیشتری از جهت تکنیک کار داشته است.

این نمونه بسیار زیبا پیکرکی شیشه ای است متعلق به دوره ساسانی که در شوش کشف شده و فقط 1.7 سانتی‌متر است. می‌شود این‌گونه حدس زد که احتمالا بازیچه کودکی بوده که در خانواده ای با درجه اجتماعی بالا پرورش می یافته؛ همانگونه که امروزه بازیچه کودکان در طبقات اجتماعی مختلف متفاوت و از ارزش هنری و اجتماعی مختلفی برخوردار است.

قمقمه های سفالین در اندازه های مختلف و از مناطق بسیار زیادی در ایران به‌دست آمده‌اند؛ مانند همین قمقمه سفالین 12 سانتی متری که قدمتش به چهارهزار سال پیش (هزاره دوم پیش ‌از میلاد) برمیگردد و در کرمانشاه کشف شده است. این قمقمه را از این جهت مورد استفاده کودکان دانسته اند که اندازه اش بسیار کوچکتر از نمونه قمقمه های کشف شده بزرگ است.