عباس معروفی؛ از سمفونی تا بلوا

زمستان اردبیل استخوان‌سوز بود، تابستان انزلی شرجی جنون. عباس معروفی در این دو رمان، دو بار ایران را روایت کرد: یک‌بار از گلوی بریده پسری که شعر می‌گفت و پدرش تحملش را نداشت، یک‌بار از زبان زنی که تحقیر شد، شکست، اما از دل باران و خون، انتقام را در مشت فشرده خودش رویاند. "سمفونی مردگان" مرثیه هنرمندی است که در خفقان خفه شد، "سال بلوا" سرود خشم زنی است که تصمیم گرفت فراموش نشود. این دو کتاب، دو نیمه از یک پیکرند؛ یکی سرد و ساکت، دیگری گرم و فریادکشان.

سمفونی مردگان ساختاری به غایت پخته و الهام گرفته از موسیقی دارد. رمان در چهار موومان (بخش) مانند یک سمفونی چهاربخشی تنظیم شده و از جریان سیال ذهن و تغییر مداوم زاویه دید بهره می‌برد. هر بخش از منظر یکی از شخصیت‌ها یا ترکیبی از آن‌ها روایت می‌شود و این چندصدایی، تصویری کالیدوسکوپی از فروپاشی یک خانواده اردبیلی می‌سازد. فرم تکه‌تکه و غیرخطی، ذهن از هم پاشیده شخصیت‌ها را بازتاب می‌دهد. سال بلوا ساختاری خطی تر (هرچند با پرش‌های زمانی) و مبتنی بر یک تک‌گویی طولانی دارد. روایت اصلی بر دوش نوش‌آفرین، زنی از طبقه فرودست است که برای شوهرش حسینا قصه می‌گويد. اینجا با روایتی زنانه و احساسی‌تر طرفیم که تاریخ شفاهی یک عشق و یک انتقام را بازگو می‌کند. فرم دایره‌ای است؛ داستان از پایان شروع می‌شود و به آن بازمی‌گردد. مقایسه! "سمفونی" شاهکاری در تکنیک جریان سیال ذهن و چندصدایی است، در حالی که "سال بلوا" قدرتش را از لحن یک‌دست، شاعرانه و پرخشمِ یک راوی زن می‌گیرد.

سمفونی مردگان فضا سرد، زمستانی و خفقان آور اردبیل است. سرما، برف و بازار سنتی، خود به شخصیت‌هایی بدل شده‌اند. خشونت در اینجا عمودی و پدرسالارانه است. پدری مستبد (آقا جان) که نماد تعصب کور و سنت است، فرزندانش را یکی پس از دیگری قربانی می‌کند. پسران (یوسف، آیدین و اورهان) هر یک نماد روشن‌فکری، هنر یا عصیان نافرجام‌اند که در برابر این ساختار خشک درهم می‌شکنند. سال بلوا فضا گرم و شرجی شمال ایران (بندر انزلی) است. بارانِ همیشگی، حس شاعرانگی و در عین حال پوسیدگی را القا می‌کند. خشونت در اینجا افقی و اجتماعی است. منشأ آن، تعصب قومی-قبیله‌ای، ظلم ارباب (دکتر قالبی) و نگاه کالاگونه به زن است. نوشا، قربانی هـ٭ـوس، جنون مردانه و فقر، به نمادی از زنان سرزمینش بدل می‌شود. خشونت جنـ٭ـسی و روانی، محور تراژدی است. مقایسه! در "سمفونی" با تراژدی روشن‌فکری در برابر پدرسالاری مواجه‌ایم و در "سال بلوا" با تراژدی زنانگی در برابر ساختار قبیله‌ای-مردسالار. سرما در اولی، گرما در دومی، اما هر دو بستر خفقان‌اند.

آیدین (سمفونی مردگان) نمونه کامل یک هنرمند حساس و منفعل است. جنون او، عصیانی خاموش در برابر پدر و جامعه‌ای است که هنر را برنمی‌تابد. او "دیگریِ" مطلق است که با آتش زدن دفترهای شعرش، مرگ هنر را در برابر تعصب اعلام می‌کند. آیدین قربانی تقدیری است که پدر برایش رقم زده. نوش‌آفرین (سال بلوا) برخلاف آیدین، منفعل نیست. او زنی است که با تمام وجودش عشق می‌ورزد، متنفر می‌شود و در نهایت از قربانی به انتقام‌جو بدل می‌گردد. نوشا روح سرکش زنانه است که در مردابی از سنت و هـ٭ـوس گرفتار شده. او "قربانی"ای است که چنگ می‌زند و زخم می‌زند. شخصیت‌پردازی او ملموس‌تر و خونگرم‌تر از آیدین است.

وجه اشتراک هر دو رمان، نثر قدرتمند، شاعرانه و پراستعاره معروفی است. جملات موزون، استفاده از موتیف‌های تکراری (برف در سمفونی، باران در سال بلوا) و نگاه سینمایی به صحنه‌ها مشترک است. با این حال، زبان "سمفونی" تجربی‌تر و در بخش‌هایی سورئالتر است (به ویژه در فصل‌های مربوط به اورهان)، در حالی که زبان "سال بلوا" به زبان محاوره و حکایت‌های عامیانه نزدیک‌تر است و طنین یک "قصه" را دارد.

اگر به دنبال تجربه‌ای پیچیده، مدرن و چندلایه از فروپاشی یک خانواده و جنون هنرمند هستید، "سمفونی مردگان" انتخاب شماست. این رمان، تشریح مرگ یک نسل در زیر آوار سنت است. اما اگر روایتی پراحساس، خشمگین و زنانه از عشق، تجـ٭ـاوز و انتقام می‌خواهيد که شما را در خود غرق کند، "سال بلوا" تکاندهنده‌تر خواهد بود. "سمفونی مردگان" : انحطاط یک پسر در برابر پدر. "سال بلوا" : خیزش یک زن در برابر یک شهر. هر دو رمان، گواهی بر نبوغ عباس معروفی در ثبت تراژدی‌های انسانی در بستر تاریخ معاصر ایران‌اند.