سرسره و جریان برق

چراوقتی به سرسره دست می‌زنیم احساس برق گرفتگی خفیفی می‌کنیم؟

چرا وقتی به سرسره دست میزنیم احساس برق گرفتگی میکنیم؟ حتماً برای شما هم پیش آمده که بعد از چند بار بالا و پایین رفتن از سرسره، هنگامی که سرسره را لمس میکنید، شوک الکتریکی کوچک اما تند و تیزی میگیرید. این حس، نه نشانه‌ی خراب بودن سرسره است و نه اتفاقی ترسناک؛ در واقع پدیده‌ای فیزیکی و کاملاً طبیعی به نام الکتریسیته‌ی ساکن است که در فصل‌های سرد سال یا هوای خشک بیشتر خود را نشان میدهد. در این پست قدم به قدم توضیح داده شده که چطور این الکتریسیته تولید میشود؟ و چرا سرسره مقصر اصلی نیست؟ راه رفع آن چیست؟

همه چیز از لحظه‌ی آغاز بازی کودکان روی سرسره شروع میشود که بچه‌ها روی سرسره مینشینند و پایین می‌آیند. لباس بچه‌ها اغلب از الیاف مصنوعی مانند پلی‌استر یا نایلون درست شده که به شدت مستعد تولید الکتریسیته‌ی ساکن هستند. وقتی این لباس‌ها با سطح پلاستیکی یا فلزی سرسره تماس پیدا میکنند و سریع رَونده میشوند، الکترون‌ها (بارهای منفی) از سطح سرسره به لباس یا برعکس منتقل میشوند. این انتقال باعث باردارشدن لباس میشود و یک عدم تعادل الکتریکی در بدن ایجاد میکند. بدن شما الان مثل خازن کوچکی است که کلی بار الکتریکی جمع کرده.

سپس نوبت به لحظه‌ی لمس میرسد. دست شما که خیس عرق است یا ذرات ریز فلز از سرسره را دارد، نزدیک سطح میشود. وقتی فاصله خیلی کم شود، الکترونهای اضافی که در بدنتان جمع شده‌اند،ناگهان از طریق دست به سمت سرسره می‌پرند تا تعادل الکتریکی برقرار شود. این پرش ناگهانی همان شوک ریزی است که به آن می‌گوییم برق گرفتگی ساکن.

این قضیه در زمستان یا پاییز که هوا خشک است خیلی شدیدتر اتفاق می‌افتد، زیرا رطوبت هوا که میتوانست بارها را خنثی کند وجود ندارد. در روزهای مرطوب تابستان، آب موجود در هوا مانند یک سیم عمل میکند و بارها را بی‌صدا به زمین منتقل میکند، به همین دلیل شوک نمیگیریم.

یک نکته‌ی جالب دیگر این است که خود سرسره هم ممکن است در این ماجرا مقصر نباشد. حتی اگر سرسره چدنی یا فلزی باشد، باز هم این اتفاق ممکن است، چون بار الکتریکی معمولاً روی لباس یا بدن ما جمع میشود و فلز فقط راه خروج را فراهم میکند. ولی اگر سرسره پلاستیکی باشد، خودش هم میتواند باردار شود و بعد که دست میزنیم، بار از پلاستیک به ما منتقل شود. این در واقع خیابانی دوطرفه است.

چگونه از این شوک‌های ریز جلوگیری کنیم ؟ ساده‌ترین راه: پیش از لمس سرسره، یک بار با پشت دست یا آرنج به یک سطح فلزی بزرگ (مثلا پایه‌های فلزی سرسره) بزنید تا بار تخلیه شود و بعد با خیال راحت لمسش کنید. اگر هم هوا خیلی خشک است و این شوکها اذیتتان میکند، میتوانید کفش‌هایی با کف لاستیکی ضخیم نپوشید یا حتی کمی دستانتان را مرطوب کنید تا رسانایی بیشتر شود و بار به جای اینکه ناگهانی تخلیه شود، آرام‌تر انتقال پیدا کند.