بیماری ارثی به نام دیابت

دیابت ارثی به آن دسته از فرم‌های دیابت اشاره دارد که به‌طور مستقیم از طریق ژن‌ها از والدین به فرزندان منتقل می‌شوند. این اشکال ژنتیکی، برخلاف دیابت نوع ۲ که تحت تأثیر سبک زندگی هم هست، عمدتاً به دلیل نقص در یک یا چند ژن خاص رخ می‌دهند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها MODY (دیابت شروع در جوانی) است که نشان می‌دهد استعداد ابتلا به این بیماری می‌تواند بخشی از کد ژنتیکی ما باشد و نیاز به تشخیص و مدیریت مبتنی بر ژنتیک دارد. در اینجا با دیابت نوع یک و دو و کل بیماری دیابت آشنا می‌شویم

چارچوب کلی بیماری‌ها دیابت (Diabetes Mellitus) یک اختلال متابولیک مزمن است که با ناتوانی بدن در استفاده یا تولید کافی هورمون حیاتی انسولین مشخص می‌شود، که نتیجه آن افزایش مداوم قند خون (هایپرگلیسمی) است. در حالی که دیابت نوع ۱ و ۲ رایج‌ترین اشکال هستند، گروه سومی از دیابت‌ها وجود دارد که منشأ آن‌ها مستقیماً در ساختار ژنتیکی فرد نهفته است؛ این‌ها تحت عنوان دیابت ارثی دسته‌بندی می‌شوند. دیابت ارثی چیست؟ دیابت ارثی به اشکالی اطلاق می‌شود که مستقیماً به دلیل جهش در یک یا چند ژن خاص به ارث رسیده از والدین رخ می‌دهند. برخلاف دیابت نوع ۲ که تحت تأثیر شدید عوامل محیطی مانند رژیم غذایی و چاقی است، این اشکال عمدتاً ماهیت ژنتیکی خالص دارند. این مجموعه شامل دیابت نوع ۱ (که استعداد آن ارثی است)، و مهم‌تر از آن، دیابت‌های مونوژنیک (ناشی از یک ژن) مانند MODY است. درک این زمینه حیاتی است، زیرا رمزگشایی ژنتیکی می‌تواند مسیر درمان را به کلی تغییر دهد.

ژنتیک و سیستم ایمنی دیابت نوع ۱ (T1DM) که سابقاً به آن “دیابت وابسته به انسولین” گفته می‌شد، یک بیماری خودایمنی است که معمولاً در سنین کودکی یا نوجوانی تشخیص داده می‌شود. مکانیسم خودایمنی: در T1DM، سیستم ایمنی بدن به اشتباه سلول‌های تولیدکننده انسولین (سلول‌های بتا) در جزایر لانگرهانس لوزالمعده را به عنوان مهاجم شناسایی کرده و آن‌ها را نابود می‌کند. این تخریب منجر به کمبود مطلق انسولین می‌شود و نیاز به تزریق خارجی انسولین برای زنده ماندن است. نقش استعداد ژنتیکی: اگرچه محرک اصلی یک عامل محیطی (مانند عفونت ویروسی) در نظر گرفته می‌شود، اما زمینه برای وقوع این حمله توسط ژن‌ها فراهم می‌شود. مهم‌ترین این ژن‌ها در ناحیه کمپلکس سازگاری بافتی اصلی (MHC) روی کروموزوم ۶، به‌ویژه آلل‌های HLA-DR3 و HLA-DR4 قرار دارند. افرادی که این ترکیب‌های ژنتیکی خاص را به ارث می‌برند، ریسک بسیار بالاتری برای توسعه دیابت نوع ۱ در طول زندگی خود دارند. با این حال، حتی با وجود این ژن‌ها، تنها بخش کوچکی از افراد واقعاً مبتلا می‌شوند، که نشان‌دهنده تعامل پیچیده ژن-محیط است.

معرفی MODY: دیابت مونوژنیک غالب MODY (دیابت شروع در جوانی با الگوی بلوغ) ناشی از جهش در یک ژن منفرد است و اتوزومال غالب به ارث می‌رسد. این نوع دیابت نه خودایمنی است و نه ناشی از مقاومت به انسولین، بلکه نقص مستقیم در عملکرد سلول بتا است.

نقص در سنسور قند ناشی از جهش در ژن گلوکوکیناز (GCK)، که به عنوان سنسور گلوکز عمل می‌کند. این جهش منجر به کاهش خفیف در ترشح انسولین شده و قند خون ناشتا را کمی افزایش می‌دهد؛ معمولاً نیازی به درمان فعال ندارد.

نارسایی ترشح انسولین شایع‌ترین نوع MODY است و ناشی از جهش در HNF1A است. این امر منجر به نقص قابل توجه و پیشرونده در ترشح انسولین می‌شود. این بیماران معمولاً پاسخ فوق‌العاده‌ای به دوزهای بسیار پایین سولفونیل اوره‌ها دارند.

تمایز تشخیصی و پیامدهای درمانی تشخیص MODY (به ویژه HNF1A) از T2D حیاتی است زیرا درمان متفاوت است. به جای متفورمین یا انسولین، بیماران MODY می‌توانند با دوزهای پایین سولفونیل اوره‌ها به خوبی کنترل شوند، که این امر از درمان‌های تهاجمی غیرضروری جلوگیری می‌کند.