کهن‌الگوهای یونگ؛ الگوهای پنهان ذهن انسان

درود به این پست خوش آمدید. داخل این پست قراره راجب کهن الگوهای یونگ صحبت کنیم، یکی از مبحث های مورد علاقه من در روانشناسی، در هر حال امیدوارم خوشتون بیاد!

اول از همه کهن الگوها اصلا از کجا اومدن و چی هستن؟ شاید یه سری سوال براتون در هر زمینه ای پیش بیاد. مثلا چرا در داستانها و فیلم های مختلف، با شخصیت هایی روبه رو می شویم که با وجود تفاوت در زمان و مکان، شباهت های زیادی به یکدیگر دارند؟ چرا شخصیت قهرمانی که برای رسیدن به هدفش با مشکلات زیادی روبه رو می شود، در فرهنگ های گوناگون تکرار شده است؟ در کل دلیل این همه شباهت شخصیتی در زمینه های مختلف چی میتونه باشه؟ کارل گوستاو یونگ، روانپزشک و روانشناس سوئیسی، برای توضیح چنین شباهت هایی نظریه ای به نام «کهن الگوها» مطرح کرد. او معتقد بود در کنار تجربه های شخصی هر فرد، الگو های عمیق تری نیز در روان انسان وجود دارند که می توانند بر احساسات، رفتارها، رویاها و برداشت ما از جهان تاثیر بگذارند. یونگ این الگوها را «کهن الگو» نامید. از نظر او این الگو ها می توانند در فرهنگ ها و دوره های تاریخی مختلف، به شکل های متفاوتی ظاهر شوند؛ به همین دلیل ممکن است در داستان هایی از کشور های مختلف، شخصیت ها یا نماد هایی با ویژگی های مشابه ببینیم. حالا هدف کهن الگوها چیه؟ شناخت این مفاهیم می تواند به ما کمک کند بعضی از رفتار های خود را بهتر بشناسیم، با بخش های کمتر شناخته شده شخصیت مان روبه رو شویم و درک عمیق تری از داستانها، اسطوره ها و حتی روابط انسانی پیدا کنیم.

بهتره راجب کارل گوستاو یونگ هم بدونیم. کارل گوستاو یونگ روانپزشک و روانشناس سوئیسی بود که در سال ۱۸۷۵ به دنیا آمد. او یکی از چهره های تاثیرگذار در شکل گیری روانشناسی تحلیلی است. رویکردی که به بررسی بخش های آگاه و ناآگاه ذهن و تاثیر آنها بر شخصیت انسان می پردازد. یونگ در بخشی از فعالیت های علمی خود با زیگموند فروید همکاری داشت، اما به مرور دیدگاه های متفاوتی درباره ذهن انسان پیدا کرد و مسیر علمی مستقلی را در پیش گرفت. یکی از تفاوت های مهم دیدگاه او با فروید توجه بیشتر به نمادها، اسطوره ها، رویاها و تجربه های مشترک انسانی بود. او معتقد بود ذهن انسان فقط از تجربه های شخصی و خاطرات آگاهانه تشکیل نشده است؛ بلکه بخش هایی از روان وجود دارند که فرد همیشه از آنها آگاهی ندارد. یونگ برای توضیح این بخش ها، مفاهیمی مانند ناخودآگاه شخصی، ناخودآگاه جمعی و کهن الگوها را مطرح کرد که در ادامه راجبشون بیشتر توضیح میدم.

حالا بریم سراغ کهن الگو یا آرکی تایپ. کهن الگو به الگویی بنیادی گفته می شود که در نظریه یونگ، در شکل گیری تجربه های روانی و نماد های انسانی نقش دارد. برای مثال، تصور یک قهرمان را در نظر بگیریم. قهرمان معمولا شخصیتی است که با دشواری ها روبه رو می شود، از موانع عبور می کند و برای رسیدن به هدفی مهم تلاش می کند. این الگو در داستان ها و افسانه های بسیاری از فرهنگ ها دیده می شود، حتی اگر شکل ظاهری شخصیت ها و اتفاقات داستان با یکدیگر متفاوت باشد. از نگاه یونگ چنین شباهت هایی فقط اتفاقی نیستند و می توانند به الگو های مشترک روان انسان ارتباط داشته باشند. به عبارت ساده تر، انسانها ممکن است در فرهنگ های مختلف، تجربه ها و احساسات مشابهی داشته باشند و این شباهت ها در قالب نماد ها و شخصیت های تکرار شونده ظاهر شوند. البته باید توجه کرد که کهن الگوها به معنای شخصیت های ثابتی نیستند که هر انسان از ابتدا یکی از آنها را داشته باشد. همچنین منظور یونگ این نبود که همه افراد دقیقا به یک شکل فکر یا رفتار می کنند. از نظر او کهن الگو بیشتر به یک الگوی کلی اشاره دارد که می تواند در افراد و فرهنگ های مختلف، شکل های متفاوتی پیدا کند.

حالا بریم سراغ انواع ناخوداگاه. برای درک بهتر کهن الگوها، ابتدا باید با مفهوم «ناخودآگاه جمعی» آشنا بشیم. یونگ ذهن ناآگاه انسان را به دو بخش مهم تقسیم می کرد: ناخودآگاه شخصی: این بخش شامل تجربه ها، خاطرات، احساسات و افکاری است که فرد آنها را فراموش کرده یا به هر دلیلی از آنها آگاهی مستقیم ندارد. برای مثال ممکن است یک تجربه قدیمی بر رفتار امروز ما تاثیر بگذارد حتی اگر به طور واضح آن را به یاد نیاوریم. بعضی از ترس ها، حساسیت ها و واکنش های ما نیز ممکن است با تجربه های گذشته ارتباط داشته باشند. ناخودآگاه جمعی: یونگ معتقد بود در کنار ناخودآگاه شخصی، لایه ای عمیق تر نیز وجود دارد که به تجربه های فردی محدود نیست. او این بخش را ناخودآگاه جمعی نامید و کهن الگوها را از عناصر اصلی آن می دانست. برای مثال، نماد هایی مانند مادر، قهرمان، سفر، تولد دوباره و پیر خردمند در اسطوره ها و داستان های فرهنگ های مختلف تکرار شده اند. یونگ این شباهت ها را نشانه ای از وجود الگوهای مشترک در روان انسان می دانست. بنابراین، در نظریه او، ناخودآگاه جمعی نوعی زمینه مشترک روانی است که می تواند در شکل گیری نمادها، رویاها و برداشت های انسان از جهان نقش داشته باشد.

حالا بریم سراغ مهم ترین کهن الگوها. یونگ درباره کهن الگوهای مختلفی صحبت کرده است. بعضی از آنها به جنبه های درونی شخصیت مربوط می شوند و برخی دیگر بیشتر در قالب شخصیت ها و نماد های داستانی دیده می شوند. مهم ترین نمونه ها عبارت اند از: ۱. پرسونا؛ نقاب اجتماعی پرسونا به تصویری گفته می شود که ما در موقعیت های اجتماعی از خود نشان می دهیم. هر فرد ممکن است در مدرسه، خانواده، جمع دوستان یا محیط های رسمی رفتار متفاوتی داشته باشد زیرا هر محیط از ما انتظار های متفاوتی دارد. پرسونا به ما کمک می کند نقش های اجتماعی خود را انجام دهیم و با دیگران ارتباط برقرار کنیم. اما اگر فرد بیش از اندازه به تصویری که دیگران از او دارند وابسته شود، ممکن است کم کم نیازها و احساسات واقعی خود را نادیده بگیرد. ۲. سایه؛ بخش‌های پنهان شخصیت سایه یکی از شناخته شده ترین مفاهیم یونگ است. سایه به بخش هایی از شخصیت اشاره دارد که فرد آنها را به خوبی نمی شناسد، نمی پذیرد یا ترجیح می دهد از دیگران پنهان کند. شناخت سایه به این معنا نیست که باید هر احساسی را بدون کنترل نشان دهیم، بلکه یعنی احساسات و ویژگی های خود را بشناسیم و یاد بگیریم با آن‌ها مسئولانه برخورد کنیم. یونگ معتقد بود روبه رو شدن با سایه یکی از بخش های مهم خودشناسی است؛ زیرا تا زمانی که ویژگی های پنهان خود را نشناسیم، ممکن است بدون آگاهی تحت تاثیر آنها قرار بگیریم. ۳. آنیما و آنیموس یونگ از آنیما و آنیموس برای توضیح جنبه هایی از روان استفاده می کرد که در چارچوب نگاه تاریخی و جنسیتی او، مکمل تصویر آگاهانه فرد در نظر گرفته می شدند. در نظریه کلاسیک او، آنیما به جنبه زنانه در روان مرد و آنیموس به جنبه مردانه در روان زن اشاره داشت. یونگ تصور می‌کرد این جنبه ها می‌توانند بر احساسات، روابط و برداشت افراد از دیگران تاثیر بگذارند. البته این تقسیم بندی امروزه به دلیل تکیه بر تصور های سنتی درباره زن و مرد مورد نقد قرار گرفته است. بنابراین بهتر است آنیما و آنیموس را مفاهیمی تاریخی در نظریه یونگ بدانیم، نه توصیفی قطعی از روان همه افراد. ۴. خویشتن یا خود؛ نماد یکپارچگی شخصیت خویشتن یکی از مهم ترین مفاهیم در روان شناسی تحلیلی یونگ است. این مفهوم به کلیت و یکپارچگی روان انسان اشاره دارد. یعنی هماهنگی میان بخش های آگاه و نا آگاه شخصیت. در نظریه یونگ، خویشتن نمادی از تعادل و کامل تر شدن شخصیت است. منظور از آن رسیدن به شناختی عمیق تر از خود و پذیرفتن جنبه های مختلف وجود انسان است.

۵. قهرمان؛ نماد تلاش و عبور از موانع قهرمان یکی از الگو های پرتکرار در اسطوره ها، افسانه ها و داستان هاست. قهرمان معمولا با یک چالش مهم روبه رو می شود، از محیط آشنای خود خارج می شود، با مشکلات مختلف مواجه می شود و در طول مسیر تغییر میکند. کهن الگوی قهرمان می تواند نمادی از تلاش انسان برای رشد، استقلال و عبور از محدودیت های خود باشد. قهرمان بودن همیشه به معنای شکست ناپذیر بودن نیست. گاهی مهم ترین ویژگی قهرمان، توانایی یاد گرفتن از شکست ها و ادامه دادن مسیر است. ۶. مادربزرگ؛ نماد پرورش و حمایت کهن الگوی مادربزرگ به تصویر نمادین مادری، پرورش، مراقبت و حمایت اشاره دارد. این الگو می تواند در شکل یک مادر، طبیعت، زمین یا شخصیتی ظاهر شود که از دیگران مراقبت می کند و به آنها احساس امنیت می دهد. البته این تصویر همیشه فقط جنبه مثبت ندارد. در بعضی داستان ها، همین نماد می تواند به شکل شخصیتی بیش از حد کنترل گر یا محدود کننده ظاهر شود. این موضوع نشان می دهد که یک نماد می تواند جنبه های مختلفی داشته باشد. ۷. پیر خردمند؛ نماد دانش و راهنمایی پیر خردمند معمولا شخصیتی باتجربه است که در لحظه های مهم به قهرمان یا شخصیت اصلی کمک می کند. این شخصیت ممکن است یک معلم، پیرمرد یا راهنمایی باشد که اطلاعات مهمی در اختیار دیگران قرار می دهد. این کهن الگو نماد خرد، تجربه، آگاهی و توانایی دیدن مسائل از زاویه ای متفاوت است. حضور چنین شخصیتی نشان می دهد که گاهی برای رشد کردن به راهنمایی و استفاده از تجربه دیگران نیاز داریم. ۸. کودک؛ نماد شروع تازه و امید کهن الگوی کودک به مفاهیمی مانند معصومیت، امید، شروع دوباره و ظرفیت رشد اشاره دارد. کودک در بسیاری از داستان ها نماد آینده و امکان تغییر است. او ممکن است هنوز تجربه زیادی نداشته باشد، اما فرصت های تازه ای پیش رویش قرار دارد. فردی که پس از یک دوره دشوار تصمیم می گیرد دوباره یادگیری را شروع کند، می تواند از نظر نمادین با مفهوم شروع تازه ارتباط داشته باشد. این کهن الگو همچنین یادآور کنجکاوی و توانایی یادگیری است. ۹. فریبکار یا حقه‌باز؛ نماد زیر سوال بردن قوانین فریبکار شخصیتی است که معمولا با شوخی، زیرکی، رفتار های غیر منتظره یا شکستن قواعد، نظم معمول داستان را به هم میزند. این شخصیت گاهی دردسر ایجاد می کند، اما در بعضی موقعیت ها باعث می شود دیگران به باورها و قوانین خود دوباره فکر کنند. فریبکار می تواند نماد جنبه بازیگوش، غیر قابل پیشبینی و گاهی متناقض روان انسان باشد. این شخصیت نشان می دهد که همیشه همه‌چیز مطابق انتظار پیش نمی رود و گاهی تغییر نگاه به مسائل می تواند راه های تازه ای ایجاد کند. این 9 مورد از مهمترین کهن الگوهای یونگ هستند، اگرچه الگوهای دیگری نیز که شناخته شده تر هستند نیز وجود دارند. برای مثال کهن الگوهای مربوط به اساطیر یونانی که به شناخت بیشتر شخصیت کمک می کند و زیرمجموعه همین الگوها هستند.

سوالی که ممکنه به وجود بیاد اینه که آیا با اینکه کهن الگوها شخصیت افراد را تشکلی میدهند فقط در همان شخصیت افراد دیده می شوند؟ خیر. از نگاه یونگ کهن الگوها می توانند در شکل های مختلفی ظاهر شوند و فقط به رفتار روزمره افراد محدود نیستند. در رویاها: یونگ به رویا ها توجه زیادی داشت و معتقد بود بعضی تصاویر و شخصیت های تکرارشونده در خواب می توانند با الگو های ناخودآگاه ارتباط داشته باشند. برای مثال تصویر یک راهنما، سفر یا موجود ناشناس ممکن است از نظر نمادین قابل بررسی باشد. البته نمیتوان برای هر خواب یک معنی قطعی و یکسان در نظر گرفت. در داستان ها و فیلم ها: شخصیت قهرمان، استاد راهنما، مادر حمایتگر و شخصیت فریبکار در بسیاری از آثار داستانی دیده می شوند. این شباهت ها می توانند به ما کمک کنند داستان ها را از زاویه روانشناختی بررسی کنیم و متوجه شویم چرا بعضی شخصیت ها برای مخاطبان آشنا هستند. در اسطوره ها و افسانه ها: بسیاری از فرهنگ ها داستان هایی درباره سفر قهرمان، نبرد با مشکلات، تولد دوباره و جست و جوی حقیقت دارند. یونگ این تکرار ها را از نظر نمادین مهم می دانست و آنها را به الگو های مشترک روان انسان مرتبط می کرد.

اگر نظریه یونگ را به زندگی روزمره ارتباط دهیم، می توانیم از آن به عنوان راهی برای بررسی بعضی از رفتارها و احساسات خود استفاده کنیم. برای مثال پرسونا می تواند به ما کمک کند متوجه شویم چرا در موقعیت های مختلف رفتار متفاوتی داریم. سایه می تواند یادآوری کند که بعضی احساسات یا ویژگی های خود را نادیده می گیریم. مفهوم قهرمان می تواند ما را به بررسی شیوه روبه رو شدنمان با مشکلات دعوت کند و خویشتن می تواند یادآور اهمیت تعادل میان بخش های مختلف شخصیت باشد. همچنین شناخت این مفاهیم ممکن است باعث شود در روابط خود دقت بیشتری داشته باشیم. برای نمونه وقتی متوجه می شویم گاهی تصویری غیرواقعی از دیگران در ذهنمان می سازیم، بهتر می‌ توانیم میان واقعیت افراد و انتظار های خودمان تفاوت قائل شویم. البته این مفاهیم به تنهایی نمی توانند شخصیت یک فرد را تشخیص دهند یا تمام رفتارهای او را توضیح دهند. آنها بیشتر چارچوب هایی برای تفکر و خودشناسی هستند.

یکی دیگر از مفاهیم مهم یونگ، «فردیت یابی» یا فرد شدن است. این مفهوم به فرایندی اشاره دارد که طی آن انسان به تدریج بخش های مختلف شخصیت خود را بهتر می شناسد و تلاش می کند میان آن‌ها هماهنگی ایجاد کند. برای مثال فردی ممکن است سالها فقط بر راضی نگه داشتن دیگران تمرکز کرده باشد. اما به مرور متوجه شود که نیاز ها و خواسته های خودش نیز اهمیت دارند. او یاد می گیرد بدون بی توجهی به دیگران، برای خودش هم ارزش قائل شود و تصمیم هایی بگیرد که با ارزش های شخصی اش هماهنگ تر هستند. در این مسیر، شناخت پرسونا، روبه رو شدن با سایه و توجه به بخش های کمتر شناخته شده شخصیت اهمیت پیدا می کنند. از نگاه یونگ، هدف این فرایند تبدیل شدن به انسانی بی نقص نیست؛ بلکه شناخت عمیق تر خود و نزدیک شدن به یک شخصیت یکپارچه تر است.

تیپ شخصیتی یا همون mbti خودمون با کهن الگو تفاوت های زیادی دارد. گاهی کهن الگوها با تیپ های شخصیتی اشتباه گرفته می شوند، اما این دو مفهوم یکسان نیستند. تیپ شخصیتی معمولا برای توصیف تفاوت های نسبتا پایدار میان افراد به کار میرود. برای مثال تفاوت در شیوه برقراری ارتباط، تصمیم گیری یا واکنش به موقعیت ها. اما کهن الگو در نظریه یونگ بیشتر به الگو های نمادین و بنیادی روان اشاره دارد. برای مثال، وقتی می‌گوییم فردی اجتماعی یا درون‌گراست، درباره یک ویژگی شخصیتی صحبت می‌کنیم؛ اما وقتی از پرسونا یا سایه حرف می‌زنیم، به مفاهیمی از نظریه روان‌شناسی تحلیلی یونگ اشاره داریم. بنابراین نباید تصور کنیم هر فرد فقط یک کهن الگو دارد یا می توان با انتخاب یک عنوان، تمام شخصیت او را توضیح داد.

آیا این نظریه از نظر علمی تایید میشه؟ نظریه یونگ تاثیر زیادی بر روانشناسی، ادبیات، هنر، اسطوره شناسی و تحلیل داستان ها گذاشته است. با این حال، همه بخش های آن از نظر علمی به یک اندازه پذیرفته نشده اند. یکی از بحث های مهم درباره این نظریه، وجود و ماهیت ناخودآگاه جمعی و این ادعاست که کهن الگوها به شکلی مشترک و موروثی در روان انسان وجود دارند. برخی پژوهشگران از بخش هایی از این دیدگاه دفاع کرده اند، در حالی که برخی دیگر درباره شواهد علمی آن پرسش هایی مطرح کرده‌اند. برای مثال تکرار یک نماد در فرهنگ های مختلف به تنهایی ثابت نمیکند که منشا آن حتما یک الگوی روانی موروثی است. به همین دلیل بهتر است نظریه کهن الگوها را یک چارچوب تاثیرگذار برای تفسیر روان، نماد ها و تجربه های انسانی بدانیم، نه مجموعه ای از قوانین قطعی که درباره همه افراد صدق می کنند.

در نهایت کهن الگوهای یونگ یکی از مفاهیم مهم روانشناسی تحلیلی هستند که تلاش می کنند الگو های تکرار شونده در ذهن، رفتار، رویاها، اسطوره ها و داستان های انسانی را توضیح دهند. مفاهیمی مانند پرسونا، سایه، آنیما و آنیموس، خویشتن، قهرمان، مادربزرگ، کودک، پیر خردمند و فریبکار هرکدام جنبه ای از این نظریه را نشان می دهند. بعضی از آنها به بخش های پنهان شخصیت مربوط می شوند و برخی دیگر بیشتر در قالب شخصیت ها و نماد های فرهنگی قابل مشاهده اند. آشنایی با این مفاهیم می تواند به ما کمک کند رفتارهای خود را از زاویه ای تازه بررسی کنیم، احساسات و ویژگی های کمتر شناخته شده خود را بهتر بشناسیم و شخصیت های داستانی و نمادهای فرهنگی را عمیق تر درک کنیم.