جبرگرایی؛ توهمی به نام آزادی

درود بر همگی... این پست درباره یکی از دیدگاه های بحث جبر و اختیار هست. جبر و اختیار در اصل درباره‌ی این سؤاله که آیا ما واقعا در انتخاب‌ها و تصمیم‌هامون آزادی داریم یا نه؟ مثلا وقتی بین دو گزینه انتخاب می‌کنیم، آیا واقعا می‌تونستیم گزینه‌ی دیگه‌ای رو انتخاب کنیم یا انتخابمون از قبل توسط شرایط گذشته تعیین شده بود؟ این همون بحثیه که فیلسوف‌ها درباره‌ش دیدگاه‌های متفاوتی دارن و سه دیدگاه براش دارن: 1.جبرگرایی 2.اختیارگرایی 3.سازگارگرایی که توی این پست قراره به اولی یعنی جبرگرایی بپردازیم...

جبرگرایی می‌گه هر اتفاقی که رخ می‌ده، نتیجه‌ی علت‌ها و شرایط قبلیه. این موضوع حتی شامل تصمیم‌ها و انتخاب‌های ما هم می‌شه. یعنی ممکنه فکر کنیم کاملاً آزادانه تصمیم گرفتیم، درحالی‌که تصمیممون تحت تأثیر اتفاقات گذشته، تربیت، محیط و شرایطی بوده که تجربه کردیم. بذار یه تعریف کوچیک از اختیار داشته باشیم: اختیار یعنی اینکه بتونیم انتخاب کنیم و در شرایط یکسان، امکان انتخاب متفاوتی هم داشته باشیم. حالا مثلا ما ممکنه تصمیم گیری هامونو بر اساس سلیقه، عادت، ژنتیک یا هرچیز دیگه ای انتخاب کنیم ولی آیا خودمون سلیقه، عادت، ژنتیکمون رو انتخاب کردیم؟ حتی اگه تصمیم بگیریم برخلاف عادت‌هامون رفتار کنیم، ممکنه این تصمیم هم تحت تأثیر دلایل و اتفاقات قبلی باشه. هر تصمیم و اتفاقی در زندگیمون یک دلیل دارن و اون دلیل ها هم نتایج اتفاقات قبلی هستن که دست خودمون نیست پس با توجه به تعریف اختیار ما دارای اختیار نمیتونیم باشیم. در ادامه برای درک بهتر یک مثالی زدم...

یکی از مثال هایی که دوست دارم همیشه بزنم منو رستوران هست D: برای مثال شما به رستوران میرید و بنظر میاد کاملا دارای اختیار هستید و میتونین از داخل منو هر غذایی رو انتخاب کنین. ولی خیلی از عواملی که شما توش دارای اختیار نیستین انتخاب های شما رو محدود میکنه. مثلا شما مرغ دوست ندارین پس تمام غذاهایی که دارای مرغ هست از لیست انتخاب های شما حذف میشه. حالا چرا مرغ دوست ندارین؟ شاید بخاطر ژنتیک بوده و خونوادگی مرغ دوست ندارین یا شاید خاطره خوبی از مرغ خوردن ندارین. ممکنه غذات رو به‌خاطر قیمتش انتخاب کنی، چون قبلاً زیاد خوردیش، چون می‌خوای نظر کسی رو که همراهته در نظر بگیری یا چون دوست داری یک غذای جدید رو امتحان کنی. هرکدوم از این دلایل هم ممکنه خودش تحت تأثیر عوامل قبلی شکل گرفته باشه، یعنی این دلایل رو هم خودت انتخاب نکردی. شاید دیدن عکس غذا، تجربه‌های قبلی، کنجکاوی یا حتی حرفی که همراهت زده بود، باعث شده باشه به امتحان کردنش فکر کنی. از نگاه جبرگرایی، خودِ شکل‌گیری این ایده‌ها و تصمیم به پذیرفتن یا رد کردنشون هم می‌تونه معلول علت‌های قبلی باشه. این موضوعی هم که باعث میشه ما اون ایده رو قبول کنیم بخش مهمیه که این سه دیدگاه درباره جبر و اختیار با هم مخالفت دارن. در اینجا جبرگرایی میگه که قبول کردن ایده هم میتونه هزاران دلیل قبلی داشته باشه که اونا هم جبر هستن. چه چیزی باعث میشه ما ایده ای رو قبول کنیم و اون یکی رو نه؟ همه این اتفاقات معلول از اتفاقات گذشته یا عوامل جبری دیگری هستن که هیچکدوم دست خودمون نیستن. اگر حتی خواسته‌ها و دلایل ما هم تحت تأثیر علت‌های قبلی شکل گرفته باشن، آیا هنوز می‌تونیم بگیم اختیار داریم؟

زنجیره علت و معلول توی جبرگرایی همون دلایل تصمیمگیری های ما هست. یعنی ما اگه دلیل کارهایی که انجام میدیم رو دنبال کنیم با یک زنجیره ای مواجه میشیم که بهش زنجیره علت و معلول میگن. برای مثال یک زنجیره علت و معلول میتونه اینشکلی باشه: تجربه‌ها و تربیت گذشته => شکل‌گیری باورها و سلیقه‌ها => مواجهه با یک ایده‌ی جدید => بررسی ایده بر اساس باورهای قبلی => پذیرفتن یا رد کردن ایده جبرگرایی ادعا میکنه ادامه این زنجیره به مجموعه‌ای از علت‌ها و شرایط پیشین وابسته است که خودمون هم لزوماً انتخابشون نکردیم و این اختیار مارو زیر سوال میبره. اگر تمام کارهایی که انجام میدم دلیل جبری داره آیا من دارای اختیار هستم؟

از نگاه جبرگرایی، اتفاقات به‌صورت تصادفی و جدا از گذشته رخ نمی‌دن، بلکه نتیجه‌ی علت‌ها و شرایطی هستن که قبل از اون‌ها وجود داشتن. هر اتفاقی تحت تأثیر این شرایط رخ می‌ده و خودش هم می‌تونه روی اتفاقات بعدی تأثیر بذاره. حالا اگه این زنجیره‌ی علت‌ومعلول رو در نظر بگیریم، جبرگرایی می‌گه شرایط گذشته و قوانین طبیعت، اتفاقی رو که در ادامه رخ می‌ده تعیین می‌کنن. یعنی اگه تمام شرایط گذشته و قوانین طبیعت دقیقاً یکسان باشن، نتیجه هم باید یکسان باشه. نمی‌تونیم انتظار داشته باشیم که با وجود یکسان بودن تمام علت‌ها و شرایط، این بار اتفاق متفاوتی رخ بده؛ چون در اون صورت، با فرض جبرگرایی، باید تفاوتی در علت‌ها یا شرایط وجود داشته باشه که اون نتیجه‌ی متفاوت رو توضیح بده. برای مثال، فرض کن دوباره به لحظه‌ای برگردیم که می‌خوای بین دو گزینه انتخاب کنی. اگه تمام شرایط مؤثر بر انتخابت، از تجربه‌ها و باورهای قبلیت گرفته تا وضعیت ذهنی و تمام عوامل دیگه، دقیقاً مثل دفعه‌ی قبل باشن، جبرگرایی می‌گه انتخابت هم نمی‌تونه متفاوت باشه. ممکنه احساس کنی می‌تونستی گزینه‌ی دیگه‌ای رو انتخاب کنی، اما از دیدگاه جبرگرایی، با ثابت موندن تمام شرایط، نتیجه از قبل تعیین شده بوده. از نگاه جبرگرایی مجموعه‌ی کامل علت‌ها و شرایط گذشته، همراه با قوانین طبیعت، نتیجه‌ی بعدی رو تعیین می‌کنه. به همین دلیل، با فرض یکسان بودن کامل گذشته و قوانین طبیعت، آینده نمی‌تونه به شکل متفاوتی رقم بخوره. و حالا میرسیم به فیلسوف های جبرگرا D:

۱. باروخ اسپینوزا (Baruch Spinoza) اسپینوزا معتقد بود که انسان‌ها اغلب فکر می‌کنن آزادانه انتخاب می‌کنن، چون از خواسته‌هاشون آگاهن، اما از علت‌هایی که این خواسته‌ها رو به وجود آوردن آگاهی ندارن. او از مهم‌ترین فیلسوفانیه که جبرگرایی رو پذیرفت و اختیار آزاد به معنای رایج رو رد کرد. عبارت معروف (ترجمه‌ی آزاد از ایده‌ی او): انسان‌ها خودشون رو آزاد می‌دونن، چون از خواسته‌هاشون آگاهن، اما از علت‌هایی که اون خواسته‌ها رو تعیین می‌کنن بی‌خبرن.

۲. پیر سیمون لاپلاس (Pierre-Simon Laplace) لاپلاس با یک آزمایش فکری مشهور توضیح داد که اگر هوشی فرضی از تمام وضعیت جهان و نیروهای مؤثر بر اون آگاه باشه، می‌تونه گذشته و آینده رو از روی قوانین طبیعت محاسبه کنه. این ایده بعدها به «دیو لاپلاس» معروف شد. ترجمه‌ی بخشی از عبارت معروف او: باید وضعیت کنونی جهان رو نتیجه‌ی وضعیت قبلی اون و علت وضعیت بعدی‌اش بدونیم. این ترجمه از نوشته‌ی لاپلاس درباره‌ی احتمالاته. منظورش اینه که وضعیت فعلی جهان هم از گذشته تأثیر گرفته و هم در شکل‌گیری آینده نقش داره.

۳. آرتور شوپنهاور (Arthur Schopenhauer) شوپنهاور هم درباره‌ی رابطه‌ی اراده، شخصیت و ضرورت بحث می‌کرد. از نظر او، اینکه بتونیم کاری رو که می‌خواهیم انجام بدیم، لزوماً به این معنی نیست که خودمون آزادانه خواسته‌هامون رو انتخاب کرده‌ایم. عبارت معروف منسوب به او: انسان می‌تونه کاری رو که می‌خواد انجام بده، اما نمی‌تونه خواستنِ خودش رو انتخاب کنه. البته این عبارت در ترجمه‌های مختلف به شکل‌های متفاوتی نقل می‌شه.