چپ دستان و برچسب نحس بودن؟

سپاس از نگاهتون

درباره‌ی چپ‌ دست‌ ها یه تاریخچه‌ی عجیب و جالب وجود داره. در بعضی فرهنگ‌ها، چپ‌ دست‌ ها رو بدشگون نحس یا حتی مرتبط با نیروهای شی.طانی می‌دونستن، اما این باور ها بیشتر از خرافات، تعصبات فرهنگی و برداشت‌ های اشتباه مردم در گذشته به وجود اومدن نه از ویژگی خاصی در خودِ چپ‌دست‌ها.

چرا در گذشته چپ‌ دست‌ ها رو نحس میدونستن؟ ۱. ارتباط دست چپ با بدشانسی در بعضی جوامع قدیمی، دست راست نماد درستی، پاکی و خوش‌ یُمنی بود و دست چپ با بدشانسی یا ناپاکی ارتباط پیدا می‌کرد. این تقسیم‌ بندی فرهنگی باعث شد چپ‌ دست بودن هم گاهی نشانه‌ای منفی تلقی بشه. ۲. باورهای مذهبی و خرافی در برخی برداشت‌ های تاریخی و فرهنگی، راست با خیر و چپ با شر مرتبط می‌شد. بعضی مردم این نماد پردازی رو به افراد چپ‌ دست هم تعمیم می‌دادن. درحالی‌که چپ‌ دست بودن به‌ خودی‌ خود نشانه‌ی بدی یا گناه نیست. ۳. متفاوت بودن از اکثریت چون بیشتر مردم راست‌ دست هستن، بعضی مدرسه‌ ها و خانواده‌ ها در گذشته بچه‌ های چپ‌ دست رو مجبور می‌کردن با دست راست بنویسن. هر چیزی که با عادت اکثریت تفاوت داشت، گاهی به‌ اشتباه عجیب یا نامطلوب تلقی می‌شد.

چند باور عجیب درباره‌ی چپ‌ دست‌ ها ۱. نشانه‌ی بد شگونی در روم باستان در بعضی سنت‌ های فا.ل‌گیری روم باستان، جهت ظاهر شدن پرندگان می‌تونست برای پیش‌ بینی خوش‌ یمنی یا بد یمنی تفسیر بشه. واژه‌ی لاتین sinister هم در اصل به معنی «چپ» بود و بعد ها معنای شوم و تهدیدآمیز پیدا کرد. ۲. حتی زبان‌ها هم این باور رو حفظ کردن! در زبان انگلیسی، واژه‌ی right هم به معنی «راست» و هم «درست» به کار می‌ره؛ درحالی‌که sinister به معنی «شوم» هم هست. این تفاوت زبانی نمونه‌ای از تأثیر باورهای فرهنگی روی زبان محسوب می‌شه.

اما واقعیت علمی درباره‌ی چپ‌دست‌ها چیه؟ * حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد مردم چپ‌دست هستن. * چپ‌دستی به تفاوت‌ های رشد مغز و ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی مربوطه. * چپ‌ دست بودن نشانه‌ی نحسی، بدشانسی، شی.طانی بودن یا شخصیت بد نیست. * این باور که همه‌ی چپ‌ دست‌ ها باهوش‌ تر یا خلاق‌ تر از راست‌ دست‌ ها هستن هم پشتوانه‌ی علمی قطعی نداره. پس چرا هنوز بعضی‌ها می‌گن چپ‌دست‌ها نحسن؟ چون خرافات قدیمی گاهی نسل‌ به‌ نسل منتقل می‌شن. وقتی یک جامعه برای مدت طولانی یک سمت بدن رو نماد خیر و سمت دیگه رو نماد شر بدونه، ممکنه این باور به رفتار مردم با افراد هم منتقل بشه. نکته‌ی جالب: چپ‌ دستی حتی می‌تونه در بعضی ورزش‌ های رقابتی یک مزیت باشه؛ چون حریف‌ ها معمولاً کمتر با سبک بازی چپ‌دست‌ها مواجه می‌شن.

از ایران شروع کنیم و بعد بریم سراغ فرهنگ‌ های دیگه؛ چون جالبه که در بعضی جاهای دنیا، چپ‌دستی رو نشونه‌ی بد شانسی می‌دونستن، ولی دلیل این باور در همه‌جا یکسان نبوده. ۱. چپ‌دست‌ها در فرهنگ ایران در ایران، نگاه منفی به چپ‌ دستی بیشتر در بعضی رسم‌ های اجتماعی و تربیت خانوادگی دیده می‌شده؛ البته نمی‌شه گفت همه‌ی ایرانی‌ ها یا همه‌ی دوره‌ های تاریخی چنین باوری داشتن. * اجبار به راست‌ دست شدن: بعضی خانواده‌ ها و معلم‌ ها در گذشته چپ‌ دستی رو عادت نامطلوبی می‌دونستن و بچه‌ها رو تشویق یا مجبور می‌کردن با دست راست بنویسن. * ارتباط دست چپ با ناپاکی: در برخی خانواده‌های سنتی، دست چپ بیشتر برای نظافت شخصی استفاده می‌شده و دست راست برای غذا خوردن، تعارف کردن و گرفتن یا دادن اشیا مناسب‌تر دونسته می‌شده. * برچسب زدن به افراد متفاوت: گاهی چپ‌دست بودن باعث تمسخر یا این تصور می‌شده که فرد عجیب یا دست‌ و پا چلفتیه؛ این نگاه، تعصب اجتماعی بوده، نه یک واقعیت درباره‌ی شخصیت فرد.

پژوهش‌های مربوط به فرهنگ عامه‌ی ایران، وجود باورهای خرافی و رسم‌های محلی متنوع رو ثبت کرده‌اند؛ اما برای این ادعا که در تمام ایران چپ‌ دست‌ها رو «نحس» می‌دونستن، شواهد کافی نداریم. نکته‌ی مهم: در فرهنگ اسلامی، توصیه به استفاده از دست راست برای خوردن و نوشیدن وجود داره؛ اما این با این ادعا که انسان چپ‌ دست ذاتاً نحس یا شی.طانیه، تفاوت داره.

۲. در فرهنگ‌ های دیگر چه باوری داشتن؟ روم باستان در برخی سنت‌ های فا.ل‌ گیری رومی، جهت حرکت یا ظاهر شدن پرندگان برای تعبیر نشانه‌ ها اهمیت داشت. واژه‌ی لاتین sinister به معنی «چپ» بود و در کاربرد های بعدی معنای «شوم» هم پیدا کرد. با این‌ حال، تع.بیر نشانه‌ ها همیشه یکسان نبود و به نوع فا.ل‌ گیری و شرایط بستگی داشت.

اروپای قرون وسطی در بعضی جوامع اروپایی، چپ‌ دستی با جادوگری، شر یا نیروهای شی.طانی ارتباط داده می‌شد. برخی کودکان چپ‌ دست نیز تحت فشار قرار می‌گرفتند تا با دست راست بنویسند. این باورها در همه‌ی مناطق و دوره‌ها یکسان نبودند. هند و بخش‌ هایی از جنوب آسیا در برخی سنت‌ های اجتماعی و مذهبی، دست راست برای غذا خوردن، هدیه دادن یا انجام اعمال آیینی ترجیح داده می‌شه و دست چپ برای نظافت شخصی استفاده می‌شه. این موضوع گاهی باعث فشار اجتماعی بر چپ‌ دست‌ ها شده، ولی به معنی نحس بودن خودِ فرد نیست.

چین و ژاپن در دوره‌ هایی، هماهنگی با شیوه‌ی رایج نوشتن و آداب اجتماعی اهمیت زیادی داشته و بعضی چپ‌ دست‌ ها به راست‌ دست شدن تشویق یا مجبور می‌شدن. شدت این فشار به دوره، خانواده و محیط آموزشی بستگی داشته. آمریکای لاتین و برخی جوامع مسیحی در بعضی سنت‌ های خانوادگی و مذهبی، دست چپ با شر یا بد یمنی ارتباط پیدا کرده بود. حتی امروز هم ممکنه این باور به شکل شوخی یا ضرب‌ المثل در بعضی خانواده‌ ها باقی مونده باشه؛ اما این دیدگاه بین همه‌ی مسیحیان یا مردم آمریکای لاتین مشترک نیست.

۳. آیا در باورهای قدیمی، چپ‌ دست‌ ها قدرت خاصی داشتن؟ بعضی روایت‌ های عامیانه و باور های خرافی، افراد متفاوت رو به نیرو های ماورایی یا توانایی‌ های غیر عادی نسبت می‌دادن. با این‌ حال، نباید این روایت‌ ها رو با شواهد تاریخی معتبر یا علم اشتباه گرفت. باور رایج: چپ‌دست‌ها نحس هستن واقعیت: هیچ شواهد علمی‌ ای این ادعا رو تأیید نمی‌کنه. باور رایج: چپ‌دست‌ها با نیروهای شی.طانی ارتباط دارن واقعیت: یک باور خرافی و فرهنگیه. باور رایج: چپ‌دست‌ها قدرت ذهنی ماورایی دارن واقعیت: شواهد معتبری برای این ادعا وجود نداره. باور رایج: چپ‌دست بودن یک تفاوت طبیعی انسانیه واقعیت: بله، ترجیح دست غالب بخشی از تنوع طبیعی انسان‌هاست.

جمع‌بندی جالب‌ ترین بخش ماجرا اینه که یک ویژگی کاملاً طبیعی بدن، یعنی ترجیح استفاده از دست چپ، در بعضی جوامع به نماد بدی تبدیل شده؛ درحالی‌ که در جوامع دیگه صرفاً یک تفاوت فردی محسوب می‌شده. چپ‌ دست بودن نه نشانه‌ی نحسیه، نه بدشانسی میاره و نه چیزی درباره‌ی اخلاق یا سرنوشت فرد مشخص می‌کنه.