نقش اساطیر باستانی در سینمای مدرن

شاید در فیلم و سریال های مختلف داستان هایی از اساطیر را دیده یا شنیده باشید، اما به چه دلیل ما به اساطیر برای جذابیت دنیای سینما نیاز داریم؟

درود و به این پست خوش آمدید! از زمان های بسیار دور، انسان ها برای درک جهان اطراف خود، توضیح پدیده های طبیعی و پاسخ به پرسش های ناشناخته داستان هایی درباره‌ی خدایان، قهرمانان، موجودات فراطبیعی و نیرو های اسرار آمیز ساخته اند. این داستان ها که امروزه آنها را با عنوان «اساطیر» می شناسیم، بخش مهمی از فرهنگ و تاریخ تمدن های مختلف هستند. همچنین با وجود گذشت هزاران سال، اساطیر هنوز جایگاه خود را در فرهنگ عامه حفظ کرده اند. امروزه شرکت های بزرگ فیلم‌سازی از خدایان باستانی، افسانه های کهن و موجودات اساطیری برای ساخت شخصیت ها، داستان ها و جهان های خیالی استفاده می کنند. اما سوال اصلی اینجا به وجود میاد که چرا داستان هایی که ریشه در تمدن های باستانی دارند، همچنان برای مخاطبان امروزی جذاب هستند؟ و چگونه اساطیر یونانی، اسکاندیناوی، مصری و دیگر تمدن ها به بخشی از سینمای مدرن تبدیل شده اند؟

اول از همه یکی از مهم ترین دلایل استفاده از اساطیر در سینما، ظرفیت داستانی گسترده آن هاست. داستان های اساطیری معمولا با وجود اینکه ممکنه قدیمی به نظر برسن معمولا شامل موضوعاتی مانند قدرت، خیانت، انتقام، مرگ، جاودانگی، سرنوشت، عشق و نبرد میان خیر و شر هستن که برای مخاطب جذابیت داره. همچنین این موضوعات محدود به یک دوره تاریخی یا فرهنگ خاص نیستند و می توانند برای مخاطبان امروزی نیز معنادار باشند. برای مثال داستان خدای قدرتمندی که به دلیل غرور خود سقوط می کند، می تواند در یک فیلم فانتزی داستانی درباره مسئولیت پذیری و پیامد های قدرت باشد. به همین ترتیب، روایت قهرمانی که باید با سرنوشت خود روبه رو شودهم می تواند به داستانی درباره انتخاب های انسانی تبدیل شود.

یه دلیل دیگه جذابیت بصری اساطیره. خدایان، هیولاها، معابد باستانی، جهان مردگان، سلاح های افسانه ای و موجودات فراطبیعی فرصت های زیادی برای خلق صحنه های تماشایی و جهان های سینمایی فراهم می کنند. همچنین، استفاده از اساطیر به فیلم سازان اجازه می دهد از داستان هایی شناخته شده الهام بگیرند و در عین حال، نسخه ای متفاوت از آنها بسازند تا تصورات عموم را جلب کنند. آنها می توانند شخصیت های باستانی را وارد دنیای مدرن کنند، گذشته آنها را تغییر دهند یا از زاویه دید تازه ای به روایتشان بپردازند. البته استفاده از اساطیر همیشه به معنای بازگویی دقیق افسانه های اصلی نیست. بسیاری از آثار سینمایی تنها از نام ها، شخصیت ها یا ایده های اساطیری الهام می گیرند و داستانی کاملا جدید می سازند.

یکی از شناخته شده ترین نمونه های استفاده از اساطیر در سینمای مدرن، مجموعه فیلم های دنیای سینمایی مارول است. مارول در ساخت شخصیت هایی مانند ثور و لوکی از اساطیر اسکاندیناوی الهام گرفته است. در اساطیر نورس، ثور خدای رعد و آذرخش و فرزند اودین است. او با چکش افسانه ای خود میولنیر، شناخته می شود. لوکی نیز شخصیتی پیچیده و فریب کار است که در بسیاری از روایت های نورس، نقش مهمی در اتفاقات غیرمنتظره و حل بحران های جهان خدایان دارد که البته که من جز دردسر چیزی ازش ندیدم، بگذریم... خلاصه، مارول این شخصیت ها را به دنیای ابرقهرمانان وارد کرده اما نسخه سینمایی آنها دقیقا با روایت های اساطیری یکسان نیست. برای مثال، در فیلم Thor سال ۲۰۱۱، ثور به دلیل غرور و رفتارهایش از آسگارد تبعید می شود و باید معنای واقعی شایستگی و مسئولیت را بیاموزد. این داستان از ایده های اساطیری درباره خدایان و جهان آنها الهام می گیرد، اما در قالب یک روایت ابرقهرمانی مدرن بازسازی شده است. لوکی نیز نمونه‌ی جالبی از بازآفرینی یک شخصیت اساطیری است. در آثار مارول، او شخصیتی باهوش، حیله گر و گاهی غیرقابل‌ پیشبینی است که روابط پیچیده ای با ثور و اودین دارد. با این حال، داستان، انگیزه ها و روابط او در دنیای سینمایی مارول با روایت‌های مختلف اساطیر نورس تفاوت هایی دارد. این مثال نشان می دهد که یک شخصیت باستانی می تواند بدون از دست دادن تمام ویژگی های نمادین خود، در یک جهان داستانی کاملا جدید حضور پیدا کند.

یکی دیگر از نمونه های شناخته شده، انیمیشن Hercules محصول سال ۱۹۹۷ شرکت دیزنی است. این انیمیشن از اسطوره هراکلس یکی از مشهورترین قهرمانان اساطیر یونان الهام گرفته است. هراکلس که در زبان لاتین هرکول نامیده می شود، به قدرت فرا انسانی و انجام دوازده کار دشوار مشهور است. دیزنی در انیمیشن خود، داستانی متفاوت از روایت های باستانی خلق می کند. هرکول در این نسخه باید ثابت کند که واقعا یک قهرمان است و در طول مسیر در می یابد که قهرمان بودن فقط به قدرت بدنی وابسته نیست. در اساطیر یونان، هراکلس شخصیتی با سرگذشتی پیچیده و گاها تراژیک است. همچنین شخصیت هادس به عنوان ویلن داستان نیز سرگذشتی متفاوت از آنچه ارائه شده دارد. اما نسخه دیزنی با لحنی طنز آمیز تر و مناسب مخاطبان خانوادگی روایت می شود. این تغییرات نشان می دهند که شرکت های فیلم سازی می توانند از یک اسطوره قدیمی استفاده کنند، اما لحن، پیام و ساختار داستان را با نیازهای مخاطبان امروزی هماهنگ سازند. البته دیزنی تنها به اقتباس مستقیم از اساطیر نپرداخته است. بسیاری از آثار این شرکت از افسانه های عامیانه، داستان های ادبی و روایت های فرهنگی گوناگون نیز الهام گرفته اند. بنابراین، باید میان اساطیر باستانی و افسانه های عامیانه تفاوت قائل شد.

شرکت برادران وارنر نیز در برخی از آثار خود از شخصیت ها و داستان های اساطیری استفاده کرده است. یکی از نمونه های مهم، فیلم Clash of the Titans محصول سال ۲۰۱۰ است که بر اساس داستان‌های مرتبط با پرسئوس، قهرمان اساطیر یونان، ساخته شده است. پرسئوس در روایت های اساطیری با موجودات خطرناک و چالش های دشوار روبه رو میشود. یکی از مشهورترین بخش های داستان او، رویارویی با مدوساست؛ موجودی که در برخی روایت ها موهایی از مار دارد و نگاهش می تواند انسان ها را به سنگ تبدیل کند. در فیلم، این عناصر اساطیری با جلوه های ویژه‌ی مدرن و صحنه های اکشن ترکیب شده اند تا جهانی پر از هیولاها، خدایان و نبردهای عظیم ساخته شود. البته فیلم در بخش‌هایی از داستان و شخصیت پردازی با روایت های باستانی تفاوت دارد. در کل هدف آن بازسازی دقیق تمام جزئیات اسطوره نیست، بلکه استفاده از عناصر شناخته شده آن برای خلق یک ماجراجویی سینمایی است. این اثر نشان می‌دهد که اساطیر می توانند بستری مناسب برای ساخت فیلم های فانتزی و حماسی باشند؛ آثاری که در آن‌ها انسان ها با نیرو هایی فراتر از توانایی های عادی خود مواجه می شوند.

در دنیای دیسی هم شخصیت زن شگفت انگیز یا واندر وومن نیز ارتباط نزدیکی با اساطیر یونان دارد. این شخصیت در دنیای کمیک ها به آمازون ها مرتبط است، گروهی از زنان جنگجو که در روایت های یونانی نیز حضور دارند. در نسخه های مختلف داستانی، خدایان یونانی و عناصر اساطیری نقش مهمی در خاستگاه و توانایی های او دارند. فیلم Wonder Woman محصول سال ۲۰۱۷، این ارتباط را به مخاطبان سینما نشان می دهد. در این اثر، دیانا از جزیره آمازون ها وارد دنیای انسان‌ها می شود و با جنگ، خشونت و پیچیدگی های جهان بیرون روبه رو می‌شود. این فیلم از شخصیت ها و مفاهیم اساطیری برای بررسی موضوعاتی مانند عدالت، مسئولیت، قدرت و ماهیت انسان استفاده می کند. با این حال، داستان واندر وومن ترکیبی از اساطیر یونان و عناصر تخیلی دنیای دیسی است و نباید آن را بازگویی مستقیم یک افسانه باستانی دانست.

اساطیر مصر باستان نیز از منابع الهام سینما بوده‌اند. این اساطیر شامل خدایان متعددی هستند که هرکدام با مفاهیمی مانند خورشید، مرگ، زندگی پس از مرگ، پادشاهی و نظم کیهانی ارتباط دارند. برای مثال، فیلم Gods of Egypt محصول سال ۲۰۱۶، شخصیت هایی مانند هوروس و ست را وارد داستانی فانتزی درباره قدرت و نبرد میان خدایان میکند. در اساطیر مصر، هوروس خدایی مرتبط با آسمان و پادشاهی است و ست با مفاهیمی مانند آشوب و بیابان ارتباط دارد. روایت های مربوط به رابطه این دو شخصیت، بخش مهمی از اساطیر مصر را تشکیل می دهند. فیلم با استفاده از این شخصیت ها، جهانی خیالی و پر از قدرت های فراطبیعی خلق میکند. البته بسیاری از جزئیات داستان و تصویرسازی آن، برداشت های سینمایی و تخیلی هستند و نباید آنها را معادل دقیق باورهای مصریان باستان دانست. این نمونه نشان می‌دهد که اساطیر تمدن های مختلف، نه تنها منابع داستانی هستند بلکه می توانند توجه مخاطبان را به فرهنگ ها و باور های تاریخی نیز جلب کنند. هرچند نمایش سینمایی آن ها همیشه از نظر تاریخی دقیق نیست.

البته باید بدونیم که استفاده از اساطیر در سینما همیشه به معنای حضور مستقیم خدایان یا موجودات افسانه ای نیست. گاهی فیلم سازان از ساختارهای اساطیری برای شکل دادن به شخصیت ها و داستان های خود استفاده می کنند. برای مثال، داستان قهرمانی که خانه خود را ترک میکند، با خطرهای مختلف روبه رو می شود، شکست می خورد و در نهایت با شناختی تازه باز میگردد می تواند با الگو های موجود در بسیاری از اساطیر جهان شباهت داشته باشد. یکی از الگوهای شناخته شده در این زمینه، مفهوم «سفر قهرمان» است. یه ساختار روایی که پژوهشگرانی مثل جوزف کمپبل درباره شباهت های آن در برخی اسطوره ها و داستان ها بحث کردند. این الگو می تواند شامل خروج قهرمان از دنیای آشنا، مواجهه با آزمون ها، تغییر شخصیت و بازگشت با تجربه ای تازه باشد. البته تمام اساطیر از یک ساختار واحد پیروی نمی کنند و همه فیلم ها نیز دقیقا بر اساس این الگو ساخته نمی شوند. با این حال، شباهت های روایی میان داستان های باستانی و فیلم های مدرن نشان می دهد که برخی الگوهای داستان گویی همچنان الهام بخش نویسندگان و فیلم سازان هستند.

با وجود پیشرفت علم و فناوری اساطیر همچنان در فیلم ها، بازی های ویدئویی، کتاب ها و سریال ها حضور دارند. یکی از دلایل این موضوع توانایی اساطیر در پرداختن به پرسش های اساسی زندگی انسان است. پرسش هایی درباره مرگ، سرنوشت، قدرت، هویت، اخلاق و رابطه انسان با جهان. برای مثال، داستان‌های مربوط به خدایان شکست ناپذیر می توانند پرسش هایی درباره محدودیت های قدرت مطرح کنند. داستان های قهرمانانی که با سرنوشت خود مبارزه می کنند نیز می توانند به موضوع اختیار و آزادی انتخاب بپردازند. از سوی دیگر، اساطیر به دلیل داشتن شخصیت ها و نماد های ماندگار، قابلیت بازآفرینی دارند. هر نسل می تواند آنها را با دیدگاه ها، دغدغه ها و شرایط فرهنگی خود تفسیر کند. صنعت سینما نیز از این ظرفیت استفاده می کند تا داستان هایی بسازد که در عین داشتن ریشه های تاریخی و فرهنگی، برای مخاطبان امروزی قابل درک و سرگرم کننده باشند. با این حال، یک نکته مهم وجود دارد: فیلم ها همیشه منبع قابل اعتمادی برای یادگیری دقیق اساطیر نیستند. گاهی روایت ها تغییر می کنند، شخصیت ها ویژگی های تازه ای می گیرند و باورهای تاریخی برای اهداف نمایشی ساده سازی می شوند. بنابراین، اگر کسی بخواهد درباره یک اسطوره اطلاعات دقیق تری به دست آورد، بهتر است آثار پژوهشی و روایت های تاریخی مرتبط را نیز مطالعه کند.

در نهایت میدونین که اساطیر از گذشته تا امروز بخشی از تخیل و فرهنگ انسان بودند و با وجود تغییرات گسترده در جهان همچنان به شکل های گوناگون بازآفرینی می شوند. شرکت های بزرگ فیلم سازی با الهام از اساطیر یونان، اسکاندیناوی، مصر و فرهنگ های دیگر، شخصیت ها و جهان هایی خلق می کنند که میلیون ها نفر در سراسر دنیا آن‌ها را می شناسند. با این حال، اهمیت اساطیر در سینما تنها به سرگرمی یا خلق صحنه های باشکوه محدود نمی شود. این داستان ها فرصتی برای بازاندیشی درباره مفاهیم انسانی، شناخت فرهنگ های گذشته و بررسی موضوعاتی را فراهم می کنند که هنوز هم برای انسان معاصر اهمیت دارند. شاید یکی از دلایل ماندگاری اساطیر همین باشد: تمدن ها تغییر می کنند، ابزار های داستان گویی پیشرفت می کنند و سینما شکل تازه ای به تخیل انسان می دهد، اما داستان هایی درباره قدرت، ترس، عشق، خیانت، قهرمانی و سرنوشت همچنان جای خود را در ذهن انسان حفظ می کنند.