چرا برخی افراد نقش قربانی را بازی میکنند؟

به نظر شما چرا افراد در موقعیت های مختلف خود را قربانی جلوه می دهند؟ آیا واقعا قربانی هستند یا صرفا تظاهر می کنند؟

درود، خوش آمدید. در زندگی روزمره، ممکن است با افرادی روبه رو شویم که در بسیاری از اتفاقات خودشان را قربانی شرایط یا رفتار دیگران می دانند. آنها ممکن است احساس کنند همیشه دیگران به آنها آسیب میزنند، کسی آنها را درک نمیکند یا اتفاقات ناخوشایند زندگی شان همیشه نتیجه رفتار دیگران است. در بعضی موارد، این احساس کاملا واقعی است و فرد واقعا تجربه سختی داشته است. اما گاهی فرد به شکلی مداوم خود را قربانی نشان میدهد، حتی زمانی که خودش نیز در ایجاد مشکل نقش داشته است.

یکی از دلایلی که ممکن است فرد خودش را قربانی نشان دهد، نیاز به دیده شدن و دریافت توجه است. انسان ها به طور طبیعی دوست دارند احساس کنند دیگران آن‌ها را می بینند، درک می کنند و اهمیت می دهند. اگر فرد در گذشته احساس کرده باشد که تنها زمانی مورد توجه قرار می گیرد که ناراحت یا آسیب دیده باشد، ممکن است به مرور این رفتار را یاد بگیرد. برای مثال، ممکن است فرد متوجه شود هر وقت درباره مشکلاتش صحبت می کند، اطرافیان بیشتر به او توجه می کنند، از او حمایت می کنند یا رفتارشان را تغییر می دهند. بنابراین ممکن است بدون اینکه حتی کاملا آگاه باشد، بیشتر در نقش فرد آسیب دیده قرار بگیرد. این موضوع همیشه به معنی دروغ گفتن یا فریب دادن دیگران نیست. گاهی فرد واقعا احساس می‌کند زندگی با او ناعادلانه رفتار کرده است و نمی داند چگونه به شکل دیگری نیازهای عاطفی خود را بیان کند.

یکی دیگر از دلایل مهم، فرار از پذیرفتن مسئولیت است. قبول کردن اشتباه کار ساده ای نیست. انسان ممکن است از اینکه اعتراف کند تصمیم اشتباهی گرفته، حرف نامناسبی زده یا باعث ناراحتی فرد دیگری شده است، احساس شرمندگی یا ترس کند. در چنین شرایطی، فرد ممکن است به جای پذیرفتن سهم خود در یک مشکل، تمام تقصیر را متوجه شخص دیگری کند. برای مثال به جای اینکه بگوید «من هم در این بحث اشتباه کردم» ممکن است فقط درباره رفتار طرف مقابل صحبت کند و خودش را فردی بی تقصیر نشان دهد. اگر این رفتار ادامه پیدا کند، فرد فرصت یادگیری از اشتباهاتش را نیز از دست می‌دهد. زیرا تا زمانی که همیشه دیگران مقصر باشند، دلیلی برای تغییر رفتار خود نمی بیند.

گاهی قربانی جلوه دادن خود می تواند به وسیله ای برای تأثیر گذاشتن بر دیگران تبدیل شود. فرد ممکن است با تاکید مداوم بر رنج ها و مشکلاتش، باعث شود دیگران احساس گناه کنند. برای مثال، ممکن است در یک اختلاف، فرد به جای صحبت درباره موضوع اصلی مدام به سختی هایی که در گذشته کشیده اشاره کند تا طرف مقابل احساس کند نباید با او مخالفت کند. در این شرایط، شخص مقابل ممکن است برای جلوگیری از ناراحت شدن او، خواسته های خودش را نادیده بگیرد یا مسئولیتی را بپذیرد که واقعا متعلق به او نیست. اگر این اتفاق بارها تکرار شود، رابطه می تواند به یک رابطه ناسالم تبدیل شود.

گاهی پشت رفتار قربانی نمایانه، ترس از قضاوت شدن قرار دارد. بعضی افراد تصور می کنند اگر اشتباهاتشان را بپذیرند، دیگران آنها را ضعیف، بی کفایت یا انسان بدی خواهند دانست. در نتیجه، به جای اینکه بگویند «من اشتباه کردم»، ممکن است بگویند «من مجبور شدم این کار را انجام بدهم» یا «اگر فلانی آن کار را نمی کرد، من هم چنین واکنشی نشان نمی دادم.» در این حالت، فرد تلاش می‌کند تصویری قابل قبول از خودش حفظ کند. پذیرفتن مسئولیت می تواند سخت باشد، اما در واقع یکی از مهم‌ترین بخش های رشد شخصی است.

گاهی فرد واقعا برای مدت طولانی با شرایط سختی روبه رو بوده و به این نتیجه رسیده است که هیچ کنترلی روی زندگی خود ندارد. وقتی چنین طرز فکری ادامه پیدا کند، ممکن است فرد در برابر مشکلات احساس ناتوانی کند. او ممکن است تصور کند هر اتفاق بدی که می افتد خارج از کنترل اوست و هیچ کاری از دستش برنمی آید. در نتیجه، به جای پیدا کردن راه حل، بیشتر روی بی عدالتی هایی که برایش اتفاق افتاده تمرکز می کند. این حالت می تواند فرد را در یک چرخه قرار دهد: اتفاق ناخوشایند رخ می دهد، فرد خودش را کاملا ناتوان می بیند، هیچ تغییری ایجاد نمی کند و اتفاقات بعدی نیز همان احساس ناتوانی را تقویت می کنند.

اگر فرد برای مدت طولانی خودش را قربانی بداند، ممکن است این طرز فکر به یک الگوی ذهنی تبدیل شود. در این حالت، حتی اتفاقات عادی نیز ممکن است از نگاه او نشانه ای از بی عدالتی باشند. مثلا اگر دوستی پاسخ پیام او را دیر بدهد، ممکن است فورا تصور کند که دوستش دیگر برای او اهمیتی قائل نیست. اگر کسی با نظر او مخالفت کند، ممکن است آن را حمله ای شخصی تلقی کند. این الگو باعث می شود فرد بیشتر اتفاقات را از زاویه «چه کسی به من آسیب زد؟» ببیند تا «من در این شرایط چه انتخابی دارم؟»

یکی از مهم ترین نکات در این موضوع این است که نباید هر فردی را که درباره‌ آسیب هایش صحبت می کند، متهم به قربانی نمایی کنیم. فردی که مورد ظلم، سو استفاده یا رفتار نادرست قرار گرفته، حق دارد ناراحت باشد، درباره تجربه اش صحبت کند و از دیگران کمک بخواهد. حتی ممکن است مدت زیادی طول بکشد تا بتواند دوباره احساس امنیت و اعتماد کند. تفاوت اصلی در این است که قربانی واقعی می تواند درباره اتفاقی که برایش افتاده صحبت کند، در حالی که قربانی‌نمایی معمولا زمانی مطرح می شود که فرد به شکل مداوم از نقش قربانی برای انکار مسئولیت، جلب توجه یا کنترل دیگران استفاده کند. بنابراین نباید فقط بر اساس یک اتفاق یا یک جمله درباره شخصیت فرد قضاوت کرد. شناخت الگوی رفتاری و شرایط کلی او اهمیت زیادی دارد.

حالا چطور باید با چنین افرادی برخورد کنیم؟ اولین قدم این است که بین همدلی و پذیرفتن تمام ادعاهای فرد تفاوت قائل شویم. می توان گفت «می فهمم که این اتفاق ناراحتت کرده» بدون اینکه مجبور باشیم بگوییم «پس تو هیچ تقصیری نداشتی. همچنین بهتر است به جای سرزنش شخصیت فرد، درباره‌ی رفتار مشخص او صحبت کنیم. به جای گفتن «تو همیشه خودت را قربانی می کنی»، می توان گفت «به نظر می رسد در این اتفاق، فقط روی اشتباه طرف مقابل تمرکز کرده ای و سهم خودت را نادیده گرفته ای.» داشتن مرزهای سالم نیز اهمیت زیادی دارد. اگر فرد دائما تلاش میکند با ایجاد احساس گناه، تصمیم های ما را تغییر دهد، لازم نیست برای آرام کردن او همیشه از خواسته های خودمان بگذریم. در نهایت، مسئولیت زندگی هر فرد تا حد زیادی بر عهده خودش است. حمایت از دیگران ارزشمند است، اما حمایت کردن با بر عهده گرفتن تمام مشکلات آنها تفاوت دارد.

آیا فرد می‌تواند این رفتار را تغییر دهد؟ بله. قربانی جلوه دادن خود لزوما یک ویژگی ثابت و غیرقابل تغییر نیست. اگر فرد متوجه این الگو شود، می تواند به تدریج یاد بگیرد مسئولیت بیشتری در قبال انتخاب ها و رفتارهای خود داشته باشد. یکی از مهم ترین تغییرات این است که فرد به جای پرسیدن «چه کسی مقصر است؟» گاهی از خودش بپرسد «من در این شرایط چه نقشی داشتم و حالا چه کاری از دستم برمی آید؟» این تغییر به معنای نادیده گرفتن ظلم یا آسیب هایی که فرد تجربه کرده نیست؛ بلکه به این معناست که فرد اجازه ندهد تجربه های گذشته تمام قدرت تصمیم گیری او را در زمان حال به دست بگیرند.

شاید سالم ترین نگاه این باشد که بتوانیم همزمان دو حقیقت را بپذیریم: ممکن است کسی واقعا آسیب دیده باشد، اما همچنان در بعضی رفتارهای خودش مسئول باشد. پذیرفتن این موضوع نه به معنای سرزنش فرد است و نه نادیده گرفتن رنج اوست. بلکه قدمی برای داشتن روابط سالم تر و مسئولیت‌پذیری بیشتر است. در نهایت، خارج شدن از نقش قربانی به معنای انکار گذشته نیست. بلکه به این معناست که فرد اجازه ندهد اتفاقات گذشته تمام هویت و آینده او را تعیین کنند.