شش رنگ عجیبی که دیگر وجود ندارند

رنگ‌ها همیشه فقط ترکیبی از چند ماده شیمیایی نبوده‌اند. بعضی از آن‌ها از بدن حیوانات، بعضی از مواد معدنی سمی، بعضی از بقایای انسان و حتی از موادی ساخته می‌شدند که امروز تصور استفاده از آن‌ها برای نقاشی عجیب به نظر می‌رسد. بعضی از این رنگ‌ها به‌خاطر خطرناک‌بودن، بعضی به‌خاطر کمیاب‌شدن مواد اولیه و بعضی به‌خاطر تغییر نگاه انسان‌ها به اخلاق و هنر، از بین رفتند یا نسخه تاریخی‌شان دیگر تولید نشد. این شش رنگ، بخشی از عجیب‌ترین داستان‌های تاریخ رنگ و هنر را روایت می‌کنند.

۱. قهوه‌ای مومیایی (Mummy Brown) شاید عجیب‌ترین رنگ این فهرست، رنگی باشد که اسمش تقریباً تمام داستانش را لو می‌دهد. Mummy Brown رنگدانه‌ای قهوه‌ای، گرم و خاکی بود که در اروپا، به‌خصوص از سده‌های شانزدهم تا نوزدهم، شناخته می‌شد. برخی انواع تاریخی آن از بقایای مومیایی‌های انسانی یا حیوانی ساخته می‌شدند. مواد مومیایی‌شده حاوی رزین، روغن، مواد آلی و ترکیبات قیری بودند و پس از فرآوری می‌توانستند رنگی قهوه‌ای و نسبتاً شفاف ایجاد کنند. این رنگ برای سایه‌پردازی و ایجاد عمق در نقاشی مناسب بود. چرا تولیدش متوقف شد؟ مهم‌ترین دلیل، کمیاب‌شدن مومیایی‌ها و تغییر نگرش اخلاقی نسبت به استفاده از بقایای انسان بود. با رشد مصرشناسی، ارزش تاریخی و فرهنگی مومیایی‌ها بیشتر شناخته شد و استفاده از آن‌ها به عنوان مادهٔ اولیهٔ رنگ، دیگر مانند گذشته قابل قبول نبود. از طرف دیگر، رنگدانه‌های مصنوعی و جایگزین‌های ارزان‌تر نیز وارد بازار شدند. به همین دلیل، Mummy Brown تاریخی تقریباً از بازار ناپدید شد. امروزه اگر رنگی با نام Mummy Brown ببینیم، معمولاً نسخه‌ای مدرن و مصنوعی است.

۲. زرد هندی(Indian Yellow) Indian Yellow زردی عمیق، گرم و شفاف بود که گاهی به طلایی و نارنجی نزدیک می‌شد. سال‌ها روایت معروفی وجود داشت که این رنگ از ادرار گاوهایی در هند تهیه می‌شده که با رژیم غذایی خاصی از برگ‌های انبه تغذیه می‌شدند. با این حال، منشأ دقیق Indian Yellow تاریخی هنوز موضوع بحث است و روایت سنتی آن را نباید یک واقعیت قطعی دانست. این رنگ در نقاشی برای ایجاد نورهای طلایی، سایه‌های گرم و جلوه‌های شفاف بسیار محبوب بود. چرا تولیدش متوقف شد؟ تولید سنتی Indian Yellow در اواخر قرن نوزدهم از بین رفت. دربارهٔ علت دقیق توقف آن قطعیت کامل وجود ندارد، اما محدودیت‌های مربوط به روش سنتی تولید، تغییر مقررات و ورود رنگدانه‌های مصنوعی ارزان‌تر و قابل‌کنترل‌تر، در کنار هم باعث کنار رفتن آن شدند. رنگدانه‌های مصنوعی جدید می‌توانستند رنگی مشابه را با ترکیب و کیفیت یکنواخت‌تر تولید کنند. به همین دلیل، Indian Yellow تاریخی جای خود را به رنگ‌های مصنوعی و جایگزین داد.

۳. سبز شیل(Scheele's Green) در نگاه اول، Scheele's Green فقط یک سبز فوق‌العاده درخشان و زیبا بود. این رنگ در سال ۱۷۷۵ توسط شیمیدان سوئدی Carl Wilhelm Scheele معرفی شد و برخلاف بسیاری از سبزهای طبیعی، رنگی بسیار زنده ایجاد می‌کرد. اما راز این درخشندگی، ماده‌ای خطرناک بود: آرسنیک. این رنگ فقط در نقاشی استفاده نمی‌شد؛ وارد کاغذ دیواری، پارچه، وسایل تزئینی و حتی بعضی محصولات روزمره شد. چرا تولیدش متوقف شد؟ دلیل اصلی، سمیت شدید ترکیبات آرسنیک بود. با افزایش آگاهی دربارهٔ خطرات آرسنیک و گزارش‌های مربوط به مسمومیت، استفاده از این رنگدانه به‌تدریج محدود شد. از طرف دیگر، رنگدانه‌های سبز جدیدتر و ایمن‌تر وارد بازار شدند. در نتیجه، Scheele's Green دیگر ارزش استفادهٔ تجاری گذشته را نداشت و تولید و مصرف آن به‌شدت کاهش یافت.

۴. سفید سربی(Lead White) Lead White یکی از مهم‌ترین رنگدانه‌های سفید تاریخ هنر است. این رنگ قرن‌ها در نقاشی استفاده می‌شد، چون پوشانندگی بسیار خوبی داشت و در نقاشی روغنی عملکرد فوق‌العاده‌ای نشان می‌داد. هنرمندان از آن برای پوست، نور، لباس و ایجاد بخش‌های روشن نقاشی استفاده می‌کردند. اما مادهٔ اصلی آن همان چیزی است که نامش می‌گوید: سرب. چرا تولید و استفاده از آن متوقف شد؟ ترکیبات سربی سمی هستند و تماس طولانی‌مدت با آن‌ها می‌تواند برای سلامت انسان خطرناک باشد. با پیشرفت علم و شناخت بهتر مسمومیت با سرب، استفاده از آن در بسیاری از کشورها محدود شد. در همین زمان، رنگدانه‌های سفید جایگزین مانند Titanium White و Zinc White به بازار آمدند. این جایگزین‌ها باعث شدند دیگر نیازی به استفادهٔ گسترده از سفید سربی وجود نداشته باشد. با این حال، Lead White کاملاً از جهان هنر ناپدید نشده است؛ نسخه‌های آن هنوز در برخی زمینه‌های تخصصی وجود دارند، اما تولید و استفادهٔ آن مانند گذشته نیست.

۵. قرمز طبیعی (Vermilion) Vermilion یکی از مشهورترین قرمزهای تاریخ هنر است. رنگی شدید، گرم و درخشان که در نقاشی‌های اروپایی و آسیایی کاربرد فراوان داشت. ورمیلیون تاریخی عمدتاً از سولفید جیوه ساخته می‌شد و نمونهٔ طبیعی آن با کانی Cinnabar ارتباط دارد. این قرمز برای لباس‌ها، تزئینات، جزئیات مهم و بخش‌هایی که باید توجه بیننده را جلب می‌کردند، بسیار محبوب بود. چرا تولید نوع تاریخی آن متوقف یا محدود شد؟ مشکل اصلی جیوه بود. جیوه و ترکیبات آن می‌توانند سمی باشند و کار با مواد حاوی جیوه نیازمند احتیاط است. با شناخت بهتر خطرات جیوه و توسعهٔ رنگدانه‌های مصنوعی و جایگزین، استفاده از ورمیلیون سنتی در بسیاری از کاربردها کاهش پیدا کرد. اما یک نکتهٔ مهم: Vermilion کاملاً منقرض نشده است. هنوز رنگ‌هایی با این نام وجود دارند و در برخی زمینه‌ها استفاده می‌شوند؛ چیزی که بیشتر از بین رفته، تولید و استفادهٔ گستردهٔ سنتی آن به شکل تاریخی است.

۶. ارغوانی امپراتوری (Tyrian Purple / Imperial Purple) این رنگ شاید از همه افسانه‌ای‌تر باشد. Tyrian Purple یا Imperial Purple در جهان باستان، به‌خصوص در میان فینیقی‌ها و بعدها در امپراتوری روم، نشانهٔ ثروت، قدرت و جایگاه اجتماعی بالا بود. این رنگ از مواد موجود در برخی حلزون‌های دریایی خانوادهٔ Muricidae به دست می‌آمد. تولیدش بسیار زمان‌بر و پرهزینه بود و مقدار زیادی مادهٔ اولیه برای تولید مقدار کمی رنگ لازم داشت. به همین دلیل، ارغوانی تیری به یکی از گران‌ترین رنگ‌های جهان باستان تبدیل شد. چرا تولیدش متوقف شد؟ مشکل اصلی، هزینه و دشواری بسیار زیاد تولید بود. برای تهیهٔ رنگ به تعداد زیادی حلزون دریایی نیاز بود و فرآیند استخراج و آماده‌سازی آن زمان‌بر بود. از طرف دیگر، با سقوط امپراتوری روم و از بین رفتن مراکز و شبکه‌های تجاری سنتی، تولید گستردهٔ این رنگ نیز تقریباً از بین رفت. بعدها رنگ‌های مصنوعی ارزان‌تر و ساده‌تر جای آن را گرفتند. امروزه Tyrian Purple را می‌توان در آزمایشگاه بازسازی کرد، اما آن صنعت عظیم و روش سنتی تولیدش دیگر وجود ندارد.