او هنوز نمرده است...

قبل از شروع... گاهی چیزی که فکر می‌کنیم برای همیشه تمام شده، فقط مدتی ساکت بوده است. یک نام قدیمی، یک بیماری فراموش‌شده و اتفاقی که می‌تواند دوباره توجه همه را به خودش جلب کند... اما این داستان از کجا شروع شد؟

یک بیماری وجود دارد که اسمش برای خیلی‌ها با یک تصویر عجیب گره خورده است؛ شهرهای ساکت، خانه‌های خالی و مردمی که نمی‌دانستند بیماری بعدی قرار است سراغ چه کسی برود. طاعون. شاید با شنیدن این اسم فکر کنیم مربوط به قرن‌ها پیش است و دیگر جایی در دنیای امروزی ندارد. اما واقعیت کمی عجیب‌تر است. طاعون هنوز کاملاً از بین نرفته و گاهی دوباره خبرساز می‌شود. همین روزها هم اتفاقی در روسیه باعث شده دوباره نام این بیماری در اخبار مطرح شود؛ اتفاقی که باعث شد حدود ۲۰۰ نفر تحت مراقبت یا قرنطینه قرار بگیرند. با این حال، هنوز مشخص نشده که این حادثه واقعاً مربوط به طاعون بوده است. اما اصلاً طاعون چیست و چرا بعد از این همه سال هنوز وقتی اسمش می‌آید، توجه همه را جلب می‌کند؟

طاعون چیست؟ طاعون یک بیماری عفونی است که عامل آن باکتری‌ای به نام یرسینیا پستیس است. این باکتری بیشتر در بعضی جوندگان و کک‌های آلوده زندگی می‌کند و می‌تواند از حیوانات به انسان منتقل شود. طاعون یک بیماری باستانی است، اما به این معنی نیست که فقط متعلق به تاریخ باشد. این بیماری هنوز در بعضی نقاط جهان در طبیعت وجود دارد و گاهی انسان‌ها را آلوده می‌کند. خوشبختانه امروزه برخلاف گذشته، پزشکان عامل بیماری را می‌شناسند و می‌توانند آن را با آنتی‌بیوتیک درمان کنند.

طاعون فقط یک نوع نیست وقتی درباره طاعون صحبت می‌کنیم، در واقع درباره یک بیماری با چند شکل متفاوت حرف می‌زنیم. معروف‌ترین نوع آن طاعون خیارکی است. در این نوع، غدد لنفاوی بدن ممکن است به‌شدت متورم و دردناک شوند. این همان نوعی است که نقش مهمی در «مرگ سیاه» در قرون وسطی داشت. نوع دیگری طاعون ریوی نام دارد که ریه‌ها را درگیر می‌کند. این نوع می‌تواند از طریق قطرات تنفسی در تماس نزدیک منتقل شود و به همین دلیل، اگر مشکوک به آن باشند، بیمار و افراد نزدیک به او را سریع تحت مراقبت قرار می‌دهند. نوع سوم نیز طاعون سپتی‌سمیک است که در آن باکتری وارد جریان خون می‌شود. هر سه نوع جدی هستند، اما تشخیص سریع و شروع درمان می‌تواند تفاوت بسیار بزرگی ایجاد کند.

پس چرا طاعون در گذشته این‌قدر وحشتناک بود؟ مشکل فقط خود بیماری نبود؛ مشکل این بود که مردم آن زمان تقریباً هیچ‌چیز درباره علت واقعی آن نمی‌دانستند. آن‌ها باکتری‌ها را نمی‌دیدند، نمی‌دانستند بیماری چگونه منتقل می‌شود و داروهای امروزی را هم در اختیار نداشتند. بنابراین وقتی بیماری وارد یک شهر می‌شد، ترس خیلی سریع پخش می‌شد. یکی از مشهورترین همه‌گیری‌های تاریخ، مرگ سیاه بود که در قرن چهاردهم میلادی بخش بزرگی از اروپا را درگیر کرد. این اتفاق فقط باعث مرگ میلیون‌ها نفر نشد؛ بلکه اقتصاد، زندگی اجتماعی و حتی طرز فکر مردم را برای سال‌ها تغییر داد.

ماجرای روسیه چیست؟ در اکتبر ۲۰۲۶، مرگ یک کارمند ۲۸ ساله در مرکز تحقیقات ضدطاعون در منطقه ایرکوتسک روسیه توجه زیادی ایجاد کرد. علت رسمی مرگ او «ذات‌الریه با علت نامشخص» اعلام شده و مقام‌های روسی گفته‌اند آزمایش‌ها ارتباطی میان مرگ او و عوامل بیماری‌زایی که در محل کارش بررسی می‌شد، نشان نداده‌اند. با این حال، به دلیل نگرانی درباره احتمال یک بیماری خطرناک، حدود ۲۰۰ نفر از افرادی که با او در تماس بودند تحت مراقبت یا قرنطینه قرار گرفتند. سازمان جهانی بهداشت نیز از روسیه اطلاعات بیشتری درباره آزمایش‌ها و وضعیت افراد در تماس خواسته است. بنابراین هنوز نباید این اتفاق را یک «همه‌گیری قطعی طاعون» نامید.

آیا طاعون از کرونا خطرناک‌تر است؟ مقایسه مستقیم طاعون و کرونا کمی گمراه‌کننده است، چون این دو بیماری رفتار یکسانی ندارند. طاعون یک بیماری باکتریایی است، در حالی که کووید-۱۹ توسط یک ویروس ایجاد می‌شود. طاعون ریوی می‌تواند بیماری بسیار شدیدی ایجاد کند و اگر درمان نشود، خطر مرگ بالایی دارد. اما نکته مهم این است که طاعون با آنتی‌بیوتیک قابل درمان است و انتقال آن معمولاً به اندازه ویروس‌هایی مانند عامل کووید گسترده و آسان نیست. مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری نیز در بررسی اخیر خود گفته است که تاکنون شواهدی از انتقال پایدار انسان‌به‌انسان در این حادثه روسیه وجود ندارد. پس جمله «طاعون ده برابر بدتر از کروناست» را نمی‌توان به‌عنوان یک واقعیت علمی بیان کرد. خطر یک بیماری فقط به میزان کشندگی آن بستگی ندارد؛ سرعت انتقال، روش انتقال، درمان، واکسن، وضعیت ایمنی مردم و عوامل بسیار دیگری هم مهم هستند.

آیا باید از طاعون بترسیم؟ اسم طاعون می‌تواند ترسناک باشد، مخصوصاً وقتی خبرهایی درباره قرنطینه و احتمال یک بیماری خطرناک منتشر می‌شود. اما ترس و اطلاعات دو چیز متفاوت‌اند. امروز ما ابزارهایی داریم که مردم قرن‌های گذشته نداشتند: آزمایش‌های پزشکی، آنتی‌بیوتیک‌ها، سیستم‌های مراقبت بهداشتی و روش‌های شناسایی افراد در تماس با بیمار. در مورد حادثه اخیر روسیه نیز سازمان جهانی بهداشت فعلاً اعلام کرده که به دلیل ناقص بودن اطلاعات، ارزیابی کامل خطر هنوز ممکن نیست؛ بنابراین بهتر است به‌جای شایعات، منتظر نتایج بررسی‌های پزشکی و گزارش‌های معتبر بمانیم.

طاعون شاید یکی از عجیب‌ترین بیماری‌های تاریخ باشد؛ بیماری‌ای که زمانی شهرهای بزرگی را به سکوت کشاند، اما امروز دیگر همان هیولای ناشناخته قرون وسطی نیست. ما اکنون می‌دانیم چه چیزی آن را ایجاد می‌کند، چگونه می‌تواند منتقل شود و چگونه باید درمانش کرد. با این حال، ماجرای اخیر روسیه یادآوری می‌کند که بعضی بیماری‌ها واقعاً از صفحه‌های کتاب تاریخ ناپدید نشده‌اند؛ فقط علم بشر آن‌قدر پیشرفت کرده که دیگر در برابرشان کاملاً بی‌دفاع نیست.

شاید مهم‌ترین درس طاعون همین باشد: ترسناک‌ترین چیز درباره یک بیماری، ناشناخته بودن آن است. وقتی چیزی را بهتر می‌شناسیم، بهتر می‌توانیم با آن مقابله کنیم.