چشم مصنوعی ۵۰۰۰ هزار ساله،راز شهر سوخته!

حدود ۴۸۰۰ تا ۵۰۰۰ سال پیش، در شهری که امروز آن را «شهر سوخته» می‌نامیم، زنی زندگی می‌کرد که برای زمان خودش صاحب چیزی باورنکردنی بود: یک چشم مصنوعی.

چشم مصنوعی ۵۰۰۰ ساله؛ یک راز از دل شهر سوخته حدود ۵۰۰۰ سال پیش، در سرزمینی که امروزه در جنوب‌شرقی ایران قرار دارد، تمدنی شکل گرفته بود که بعدها با نام شهر سوخته شناخته شد. در یکی از قبرهای این محوطه باستانی، باستان‌شناسان به چیزی برخوردند که برای زمان خودش باورنکردنی بود: یک چشم مصنوعی که همراه اسکلت یک زن دفن شده بود. این چشم از موادی ساخته شده بود که احتمالاً برای ساخت یک جسم ظریف و سبک مناسب بوده‌اند و روی سطح آن، جزئیاتی شبیه عنبیه و خطوط شعاعی چشم دیده می‌شد. اما عجیب‌ترین بخش ماجرا این بود که این وسیله فقط یک تکه شیء تزئینی به نظر نمی‌رسید؛ شکل و ساختارش نشان می‌داد که احتمالاً برای قرار گرفتن در حفره چشم ساخته شده بود. یعنی حدود پنج هزار سال پیش، انسان‌هایی در شهر سوخته توانسته بودند وسیله‌ای بسازند که از نظر ظاهر و کاربرد، چیزی شبیه چشم مصنوعی بوده است. 👁️🏺

صاحب این چشم چه کسی بود؟ اسکلتی که چشم مصنوعی همراه آن پیدا شد، متعلق به زنی جوان بود؛ پژوهش‌های انسان‌شناسی سن او را حدود ۲۰ تا ۳۰ سال برآورد کرده‌اند. قد او نیز حدود ۱۸۰ سانتی‌متر تخمین زده شده؛ عددی که برای یک زن در جامعه‌ای باستانی بسیار قابل توجه است. چشم مصنوعی در محل چشم او قرار داشته و به همین دلیل، پژوهشگران احتمال داده‌اند که این زن در زمان زندگی از آن استفاده می‌کرده است. اما هنوز یک سؤال مهم وجود دارد: چرا او به چشم مصنوعی نیاز پیدا کرده بود؟ نمی‌توان با قطعیت گفت که او از ابتدا نابینا بوده، در اثر بیماری چشمش را از دست داده یا حادثه‌ای باعث آسیب به چشمش شده است. حتی نمی‌دانیم این چشم در تمام زندگی او استفاده می‌شده یا فقط در دوره‌ای خاص. همین نبودن پاسخ قطعی، ماجرای چشم شهر سوخته را جذاب‌تر می‌کند؛ چون ما با یک شیء روبه‌رو هستیم، اما بخش بزرگی از داستان صاحب آن برای همیشه در گذشته باقی مانده است.

چطور ساخته شده بود؟ این چشم فقط یک جسم ساده و گرد نبود. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که سازنده، سطح آن را با دقت طراحی کرده بود و روی آن طرحی شبیه عنبیه چشم وجود داشت. همچنین در بخش‌هایی از آن سوراخ‌ها و آثار مربوط به اتصال دیده شده است. پژوهشگران احتمال داده‌اند که چشم مصنوعی با نوعی رشته یا نخ در جای خود ثابت می‌شده است. مواد مورد استفاده نیز نشان می‌دهد که سازنده به ویژگی‌های فیزیکی ماده توجه داشته است؛ چون وسیله‌ای که قرار است در نزدیکی چشم قرار بگیرد، باید تا حد ممکن سبک و قابل تحمل باشد. این یعنی سازنده فقط قصد نداشته یک چشم تزئینی بسازد؛ بلکه احتمالاً تلاش کرده وسیله‌ای درست کند که بتواند با بدن انسان ارتباط داشته باشد. و این قسمت ماجرا واقعاً شگفت‌انگیز است: ما درباره تمدنی صحبت می‌کنیم که حدود پنج هزار سال پیش زندگی می‌کرد؛ اما یکی از افراد آن، چیزی شبیه یک عضو مصنوعی داشته است.

شهر سوخته فقط یک شهر معمولی نبود... شهر سوخته در سیستان و بلوچستان امروزی قرار دارد و یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستان‌شناسی ایران محسوب می‌شود. نام «شهر سوخته» به معنای این نیست که تمام شهر در یک حادثه ناگهانی سوخته است؛ این نام به آثار سوختگی مشاهده‌شده در بخش‌هایی از محوطه مربوط است. اما نکته مهم اینجاست که باستان‌شناسان در این شهر فقط با خانه‌های ساده و ابزارهای ابتدایی مواجه نشده‌اند. از شهر سوخته شواهدی از صنایع دستی، سفالگری، مهرسازی، بافندگی، فلزکاری و فعالیت‌های پزشکی یا درمانی به دست آمده است. اشیای کشف‌شده در این محوطه نشان می‌دهند که مردم آن با فناوری‌های مختلف آشنا بوده‌اند. چشم مصنوعی هم یکی از معروف‌ترین کشفیات این محوطه است؛ کشفی که تصویری متفاوت از توانایی‌های انسان در هزاران سال پیش به ما می‌دهد.

رازهایی که هنوز جوابشان را نمی‌دانیم... چشم مصنوعی شهر سوخته یک سؤال بزرگ را برای ما باقی گذاشته: ۵۰۰۰ سال پیش، دقیقاً چه کسی این چشم را ساخت و چگونه به این ایده رسید؟ ما نام سازنده را نمی‌دانیم. نمی‌دانیم او پزشک بوده، صنعتگر بوده یا فردی با مهارت‌های دیگر. نمی‌دانیم صاحب چشم دقیقاً به چه دلیل چشم خود را از دست داده بود. حتی درباره اینکه این چشم دقیقاً چقدر در زندگی روزمره استفاده می‌شده نیز نمی‌توان با قطعیت صحبت کرد. اما یک چیز روشن است: این کشف نشان می‌دهد که انسان‌های هزاران سال پیش، برخلاف تصور رایج، فقط با ابزارهای ابتدایی زندگی نمی‌کردند. آنها نیازهای انسانی را مشاهده می‌کردند، برایشان راه‌حل پیدا می‌کردند و ابزارهای پیچیده می‌ساختند. چشم مصنوعی شهر سوخته امروز یکی از نمادهای شگفت‌انگیز باستان‌شناسی ایران است؛ چشمی که خودش دیگر نمی‌بیند، اما پنجره‌ای به زندگی انسان‌هایی است که حدود پنج هزار سال پیش زندگی می‌کردند. 👁️🏺✨