چرا اصلا جهان وجود دارد ؟

فرض کن همه‌چیز را از جهان حذف کنیم؛ نه زمین، نه ستاره، نه نور، نه حتی فضای خالی. فقط یک «هیچ» مطلق باقی بماند. حالا عجیب‌ترین سؤال ممکن را بپرسیم: چرا اصلاً «هیچ» نیست؟ چرا چیزی وجود دارد؟

فرض کنید ناگهان همه‌چیز ناپدید شود؛ نه زمین، نه ستاره، نه نور و نه حتی فضای خالی. حالا فقط یک سؤال باقی می‌ماند: چرا اصلاً چیزی وجود دارد؟ ما می‌دانیم جهان حدود ۱۳.۸ میلیارد سال پیش بسیار داغ و چگال بوده است. این دوره را با نام «بیگ‌بنگ» می‌شناسیم. اما بیگ‌بنگ توضیح نمی‌دهد که چرا جهان به وجود آمد. حتی نمی‌دانیم آیا «قبل از آن» چیزی وجود داشته یا نه. شاید عجیب‌ترین سؤال علم، نه درباره دورترین ستاره، بلکه درباره خودِ وجود باشد. و برای این سؤال هنوز یک جواب قطعی نداریم.

اگر چیزی وجود نداشت، چطور ممکن بود جهانی به وجود بیاید؟ یکی از ایده‌های فیزیک مدرن، نقش عجیب دنیای کوانتومی را مطرح می‌کند. در فیزیک کوانتومی، «خلأ» به معنی هیچِ مطلق نیست. حتی در خلأ، میدان‌های کوانتومی و نوساناتی در مقیاس بسیار کوچک وجود دارند. برخی مدل‌های نظری پیشنهاد می‌کنند جهان می‌تواند از یک وضعیت کوانتومی اولیه پدید آمده باشد. اما این با جمله‌ی ساده‌ی «جهان از هیچ به وجود آمد» فرق دارد. چون هنوز نمی‌دانیم آن قوانین و میدان‌های اولیه خودشان از کجا آمده‌اند. پس سؤال فقط یک مرحله عقب‌تر می‌رود: چرا اصلاً قوانین فیزیک وجود دارند؟

حالا یک ایده حتی عجیب‌تر را تصور کنید: شاید جهان ما تنها جهان موجود نباشد. برخی نظریه‌های فیزیک، در شرایط خاص، امکان وجود جهان‌های متعدد را مطرح می‌کنند. در این تصویر، جهان ما می‌تواند فقط یکی از تعداد بسیار زیادی جهان باشد. هر جهان ممکن است شرایط اولیه یا حتی ویژگی‌های متفاوتی داشته باشد. اگر چنین مجموعه‌ای وجود داشته باشد، شاید عجیب نباشد که یکی از جهان‌ها شرایط مناسب برای زندگی داشته باشد. اما یک مشکل بزرگ وجود دارد: ما هنوز جهان دیگری را مستقیماً مشاهده نکرده‌ایم. بنابراین چندجهانی فعلاً یک ایده‌ی نظری است، نه یک واقعیت اثبات‌شده. شاید جهان ما خاص باشد؛ شاید هم فقط یکی از بی‌شمار جهان‌ها باشد.

ما معمولاً بیگ‌بنگ را مثل شروع داستان جهان تصور می‌کنیم. اما بعضی مدل‌های کیهان‌شناسی می‌پرسند: اگر این فقط یک مرحله از داستان باشد چه؟ در مدل‌های چرخه‌ای، جهان می‌تواند دوره‌هایی از تحول کیهانی را پشت سر بگذارد. در برخی نسخه‌ها، یک مرحله می‌تواند به مرحله‌ای دیگر متصل شود. یعنی شاید جهان ما اولین جهان یا اولین مرحله‌ی تاریخ کیهان نباشد. این ایده هنوز با پرسش‌ها و مشکلات علمی زیادی روبه‌روست. هیچ مدرک قطعی نداریم که جهان قبلی وجود داشته است. اما اگر درست باشد، «آغاز جهان» شاید اصلاً یک آغاز واقعی نباشد.

یکی از عجیب‌ترین سؤال‌ها این است: قبل از بیگ‌بنگ چه اتفاقی افتاد؟ اما شاید خودِ کلمه‌ی «قبل» در اینجا مشکل داشته باشد. در نسبیت، فضا و زمان بخشی از یک ساختار واحد به نام فضا-زمان هستند. اگر زمان در توصیف جهان اولیه خودش آغاز شده باشد، «قبل از آن» معنای معمولی ندارد. مثل اینکه بپرسیم: «شمالِ قطب شمال کجاست؟» البته فیزیک‌دان‌ها هنوز درباره وضعیت دقیق آغاز کیهان اختلاف نظر دارند. ممکن است نظریه‌ای کامل‌تر از گرانش کوانتومی پاسخ متفاوتی بدهد. پس شاید بزرگ‌ترین راز، این نباشد که قبل از جهان چه بود؛ بلکه این باشد که «قبل» از کجا شروع شد.

ما عادت داریم برای هر اتفاقی دنبال یک علت بگردیم. اما آیا خودِ جهان هم حتماً باید یک علت داشته باشد؟ علم هنوز نمی‌داند آیا وجود جهان نتیجه‌ی یک قانون عمیق‌تر است یا نه. ممکن است روزی نظریه‌ای پیدا شود که پیدایش جهان را از قوانین بنیادی توضیح دهد. اما آن وقت دوباره می‌توان پرسید: چرا آن قوانین وجود دارند؟ این سؤال می‌تواند ما را در یک زنجیره‌ی بی‌پایان از «چرا؟» قرار دهد. به همین دلیل این موضوع در مرز میان فیزیک و فلسفه قرار می‌گیرد. شاید برای «وجود داشتن» یک توضیح نهایی وجود داشته باشد؛ شاید هم نه.

جهان ما فقط وجود ندارد؛ ویژگی‌هایی دارد که اجازه می‌دهند ستاره‌ها و عناصر پیچیده شکل بگیرند. اگر بعضی ویژگی‌های بنیادی جهان متفاوت بودند، ممکن بود ساختارهای آشنای امروزی شکل نگیرند. اینجا یک سؤال عجیب مطرح می‌شود: چرا جهان دقیقاً چنین ویژگی‌هایی دارد؟ یک پاسخ ممکن، «اصل انسان‌نگر» است: ما فقط می‌توانیم جهانی را مشاهده کنیم که امکان وجود ناظر در آن باشد. در برخی ایده‌های چندجهانی، این موضوع با تعداد زیادی جهان و شرایط متفاوت ترکیب می‌شود. اما این توضیح هنوز به معنی اثبات چندجهانی نیست. در نتیجه، مسئله‌ی مناسب‌بودن جهان برای وجود ما همچنان بحث‌برانگیز است. شاید ما خوش‌شانسیم؛ شاید هم هنوز قانون عمیق‌تری را پیدا نکرده‌ایم.

پس جهان از کجا آمد؟ از یک حالت کوانتومی؟ آیا جهان‌های دیگری هم وجود دارند؟ آیا بیگ‌بنگ آغاز واقعی بوده یا فقط یکی از مراحل تاریخ کیهان؟ آیا زمان خودش همراه با جهان شروع شده است؟ و مهم‌تر از همه: چرا به‌جای «هیچ»، چیزی وجود دارد؟ فیزیک برای بعضی از این سؤال‌ها نظریه‌های جدی دارد، اما هیچ‌کدام پاسخ نهایی را ثابت نکرده‌اند. شاید روزی نظریه‌ای همه این تکه‌ها را کنار هم بگذارد. اما فعلاً، یکی از بزرگ‌ترین رازهای جهان این است که چرا اصلاً جهانی وجود دارد که بتوانیم درباره‌اش سؤال کنیم.

فعلا فقط در حد نظریه میتوانیم صحبت کنیم ولی شاید روزی برسد که با قطعیت درباره اش صحبت کنیم