وقتی مغز برای زنده ماندن تغییر میکند

تاحالا شده فکر کنید به خاطر استرس مغزتون تغییر کنه؟ در ادامه با اثر استرس مداوم بر مغز آشنا میشویم

مغز ما دائماً محیط را بررسی می‌کند تا بفهمد «آیا الان خطری وجود دارد؟» وقتی خطر واقعی باشد، بدن وارد حالت دفاعی می‌شود: ضربان قلب بالا می‌رود، توجه روی تهدید متمرکز می‌شود و هورمون‌های استرس مثل کورتیزول در این پاسخ نقش دارند. این واکنش در کوتاه‌مدت مفید است؛ مغز قرار نیست در لحظه‌ی خطر آرام و بی‌خیال باشد. مشکل زمانی آغاز می‌شود که سیستم استرس برای مدت طولانی فعال بماند. پژوهش‌های علوم اعصاب نشان داده‌اند که استرس طولانی‌مدت می‌تواند روی عملکرد و ساختار مدارهای مرتبط با آمیگدال، هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی اثر بگذارد.

سه بخش مهم مغز در داستان استرس آمیگدال (Amygdala) در پردازش تهدید و یادگیری هیجانی نقش مهمی دارد. هیپوکامپ (Hippocampus) در حافظه و قرار دادن تجربه‌ها در زمینه‌ی زمانی و مکانی نقش دارد. و قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex) در تصمیم‌گیری، کنترل شناختی و تنظیم پاسخ‌های هیجانی دخالت دارد و می‌تواند فعالیت آمیگدال را تعدیل کند. در شرایط استرس شدید یا طولانی، تعامل میان این نواحی می‌تواند تغییر کند. به زبان ساده: مغز فقط «ترسیده» نیست؛ نحوه‌ی پردازش اطلاعات، حافظه و کنترل واکنش‌ها نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار بگیرد. اما این تغییرات قطعی و یکسان برای همه نیستند و به شدت، مدت و نوع استرس و عوامل فردی بستگی دارند.

اگر خانه خودش محل استرس باشد چه؟ مغز کودک هنوز در حال رشد است و محیط اطرافش نقش مهمی در شکل‌گیری مدارهای تنظیم هیجان و پاسخ به تهدید دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تجربه‌های مداومِ تهدید در دوران کودکی با تفاوت‌هایی در مدارهای مرتبط با آمیگدال، هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی ارتباط دارند. در یک مرور نظام‌مند از ۱۰۹ مطالعه، کودکانی که با تجربه‌های تهدیدآمیز روبه‌رو شده بودند، در برخی مطالعات افزایش واکنش آمیگدال به نشانه‌های تهدید و تغییراتی در مدارهای مرتبط با آن نشان دادند. این به معنی «آسیب قطعی» یا سرنوشت از پیش تعیین‌شده نیست. مغز انعطاف‌پذیر است و حمایت، روابط سالم و محیط امن می‌توانند در مسیر رشد و سازگاری نقش مهمی داشته باشند.

برای فهم اثر تروما، یکی از مهم‌ترین آزمایشگاه‌های ناخواسته‌ی تاریخ، جنگ‌ها بودند. در جنگ جهانی اول، پزشکان با تعداد زیادی سرباز مواجه شدند که پس از حضور در میدان نبرد دچار علائم روانی و جسمی مختلف می‌شدند. اصطلاح Shell Shock در سال ۱۹۱۵ توسط پزشک بریتانیایی چارلز مایرز در مقاله‌ای در The Lancet به کار رفت. در ابتدا تصور می‌شد این وضعیت عمدتاً نتیجه‌ی انفجار و آسیب فیزیکی ناشی از آن باشد؛ اما بعدها مشخص شد برخی سربازان بدون شواهدی از چنین آسیب فیزیکی نیز علائم مشابهی داشتند. این موضوع به یکی از بحث‌های مهم پزشکی آن دوره تبدیل شد: آیا یک تجربه‌ی شدید روانی می‌تواند بدون یک زخم آشکار، عملکرد انسان را به‌شدت تغییر دهد؟

جنگ جهانی دوم: «Combat Exhaustion» در جنگ جهانی دوم، اصطلاحاتی مانند Combat Exhaustion و Battle Fatigue برای توصیف برخی واکنش‌های روانی ناشی از نبرد استفاده می‌شدند. روان‌پزشکان نظامی آمریکا در همان دوره تلاش کردند بفهمند چرا بعضی سربازان پس از تجربه‌ی نبرد دچار مشکلاتی مانند اضطراب، اختلال خواب، مشکلات تمرکز و واکنش‌های شدید هیجانی می‌شوند. مطالعات و تجربه‌های جنگ جهانی دوم نقش مهمی در شکل‌گیری دانش بعدی درباره‌ی آسیب روانی ناشی از جنگ داشتند. اما اصطلاح PTSD هنوز وجود نداشت؛ این تشخیص با همین نام در سال ۱۹۸۰ و در ویرایش سوم DSM وارد نظام تشخیصی آمریکا شد. یعنی چیزی که امروز PTSD می‌نامیم، نتیجه‌ی دهه‌ها مطالعه روی واکنش انسان به تروماست، نه تشخیصی که از ابتدا برای سربازان جنگ جهانی دوم وجود داشته باشد.

یکی از ویژگی‌های PTSD این است که فرد ممکن است حتی بعد از پایان خطر، همچنان احساس کند باید مراقب باشد. محرک‌هایی که یادآور تجربه‌ی قبلی هستند می‌توانند پاسخ‌های شدید ایجاد کنند؛ در حالی که خطر واقعی دیگر وجود ندارد. در PTSD ممکن است علائمی مانند یادآوری‌های ناخواسته، کابوس، اجتناب از یادآورهای تروما، گوش‌به‌زنگی و اختلال خواب دیده شود. اما یک نکته مهم وجود دارد: هر کسی که یک اتفاق تروماتیک را تجربه کند، PTSD نمی‌گیرد. طبق NIMH، بیشتر افرادی که پس از یک رویداد آسیب‌زا واکنش‌های اولیه دارند، با گذشت زمان بهبود پیدا می‌کنند. عواملی مانند تجربه‌های قبلی، حمایت اجتماعی و شرایط پس از حادثه می‌توانند در احتمال و شدت علائم نقش داشته باشند.