پارادوکس اتاق مری

"اتاق مری" در واقع یک آزمایش فکری در فلسفه‌ی ذهن است که فیلسوف استرالیایی فرانک جکسون آن را در سال ۱۹۸۲ مطرح کرد. هدفش این بود که یک سؤال سخت درباره‌ی آگاهی مطرح کند: آیا دانستن تمام اطلاعات فیزیکی درباره‌ی یک تجربه، به این معنی است که خود آن تجربه را هم می‌شناسیم؟

مری یک دانشمند نابغه است که تمام عمرش را در محیطی کاملاً سیاه‌وسفید گذرانده. او هیچ‌وقت رنگ قرمز، آبی، سبز یا هیچ رنگ دیگری را مستقیماً ندیده است. اما این به معنی ناآگاهی او از رنگ‌ها نیست. مری تقریباً تمام اطلاعات فیزیکی ممکن درباره‌ی رنگ و بینایی انسان را می‌داند؛ از فیزیک نور و طول موج‌ها گرفته تا عملکرد چشم و مغز هنگام دیدن رنگ. حتی می‌داند وقتی فردی رنگ قرمز را می‌بیند، در سیستم بینایی او چه اتفاقاتی رخ می‌دهد. نکته‌ی مهم آزمایش اینجاست: قرار نیست مری فقط یک دانشمند معمولی باشد که اطلاعات زیادی درباره‌ی رنگ‌ها دارد. فرض آزمایش این است که او تمام حقایق فیزیکی مربوط به دیدن رنگ‌ها را می‌داند؛ یعنی اگر چیزی را بتوان با فیزیک، زیست‌شناسی، عصب‌شناسی و علوم مرتبط درباره‌ی دیدن رنگ توضیح داد، مری از آن خبر دارد. پس از نظر اطلاعات علمی، به نظر می‌رسد چیزی درباره‌ی رنگ‌ها نیست که مری نداند.

حالا تصور کنید یک روز مری از اتاق خارج می‌شود و برای اولین بار در زندگی یک رنگ، مثلاً یک گوجه‌ی قرمز، را می‌بیند. اینجا یک سؤال عجیب به وجود می‌آید: آیا مری چیزی یاد گرفته؟ او قبل از خروج می‌دانست نور قرمز چه ویژگی‌هایی دارد، چشم چگونه آن را دریافت می‌کند و مغز چگونه آن را پردازش می‌کند. اما حالا خودش برای اولین بار تجربه‌ی دیدن قرمز را دارد. این دقیقاً قلب آزمایش فکری است. فرض کن تمام اطلاعات علمی مربوط به یک طعم را بدانی، اما هیچ‌وقت آن را نچشیده باشی. آیا بعد از اولین بار چشیدن آن، چیزی به دانسته‌هایت اضافه می‌شود؟

در فلسفه‌ی ذهن اصطلاحی به نام کوالیا (Qualia) وجود دارد. کوالیا به جنبه‌ی ذهنی و کیفی تجربه‌ها اشاره می‌کند؛ مثلاً اینکه دیدن یک رنگ برای خودت چگونه تجربه می‌شود، شنیدن یک صدا چه حسی دارد یا مزه‌ی یک غذا برایت چگونه است. بحث اینجاست که ممکن است بتوانی تمام فرایندهای فیزیکی یک تجربه را توضیح بدهی، اما هنوز سؤال «خود تجربه چه حسی دارد؟» باقی بماند.

جکسون در نسخه‌ی اولیه‌ی استدلال می‌گفت اگر مری تمام حقایق فیزیکی را می‌داند اما بعد از دیدن قرمز باز هم چیز جدیدی یاد می‌گیرد، پس ظاهراً تمام واقعیت را نمی‌توان فقط با حقایق فیزیکی توضیح داد. این استدلال یکی از چالش‌های معروف علیه دیدگاهی به نام فیزیکالیسم شد؛ یعنی دیدگاهی که می‌گوید واقعیت، از جمله جنبه‌های ذهنی، در نهایت کاملاً فیزیکی است. مخالفان می‌گویند شاید مری بعد از خروج از اتاق واقعاً حقیقت جدیدی درباره‌ی جهان یاد نگیرد. ممکن است او فقط یک توانایی جدید به دست بیاورد؛ مثلاً حالا می‌تواند قرمز را تشخیص دهد، آن را در ذهنش تصور کند یا خاطره‌ای از دیدن آن داشته باشد. در این دیدگاه، مری قبل از خروج اطلاعات فیزیکی لازم را داشته و تجربه‌ی جدیدش لزوماً ثابت نمی‌کند که واقعیت غیر‌فیزیکی دیگری وجود دارد. جالب‌تر اینکه خود جکسون هم بعدها نظرش را تغییر داد.