خاطراتی که هرگز به یاد نمی‌آیند؛ چرا ذهن سه‌سال اول را پاک می‌کند؟

تقریباً همه انسان‌ها یک تجربه مشترک دارند؛ هرچه بیشتر به عقب برمی‌گردند، خاطراتشان ناگهان متوقف می‌شود. انگار زندگی از نقطه‌ای به بعد شروع شده و سال‌های پیش از آن در مهی غلیظ فرو رفته‌اند. پرسش اصلی اینجاست که چرا خاطرات قبل از سه سالگی تقریباً ناپدید می‌شوند و ذهن انسان به آن بخش از زندگی دسترسی ندارد.

محققان دانشگاه تورنتو در تلاش برای حل معمای دلیل فراموش شدن خاطرات سال‌های ابتدایی زندگی توسط انسان که زیگموند فروید آنرا فراموشی کودکی نامیده، رشد سریع سلول‌های حافظه انسان را مقصر دانسته‌اند. رشد سریع این سلول‌ها در سال‌های ابتدایی زندگی بدین معنی است که ارتباطات اصلی بین سلول‌های موجود تخریب می‌شوند و در نتیجه بازیابی حافظه ذخیره شده در آنها غیرممکن خواهد شد. این یافته‌ها می‌تواند دلیل اینکه بچه‌ها تنها تا چند هفته یا چند ماه بعد از وقوع یک رویداد مانند جشن تولد آنرا بیاد می‌آورند را توضیح دهد. در مقابل، ارتباطات درون مغز بچه‌های با سن بالاتر و بزرگسالان از ثبات بیشتری برخوردار بوده که منجر به ذخیره کامل حافظه در آنها می‌شود.

فراموشی کودکی چگونه است؟ فراموشی کودکی شامل ناتوانی در به یاد آوردن وقایع مهمی مانند جشن تولد یک‌سالگی یا اولین قدم‌هایی که برداشته‌اید، می‌شود. همچنین بعید است که جرئیات کوچک‌تری مانند رنگ دیوار اتاقتان یا اسباب‌بازی مورد علاقه یا غذاهایی را که در دوران نوزادی خورده‌اید به یاد بیاورید. ماریسا مور، مشاور و متخصص سلامت روان در این باره می‌گوید : یک نمونه از فراموشی کودکی این است که یک فرد بزرگسال نمی‌تواند به یاد بیاورد قبل از سن سه‌سالگی چه اتفاقاتی برایش افتاده‌ است. ممکن است احساسات مبهم یا تصاویر گذرایی از آن دوران داشته باشد، اما نمی‌تواند جزئیات مشخصی را به وضوح به خاطر بیاورد.

حافظه از چه سنی شکل می‌گیرد؟ کودک در سنین پایین هنوز درک نکرده که یاداوری وقایع گذشته مهم است. دکتر رابرت کرافت، استاد روانشناسی شناختی، در این باره می‌گوید: کودکان در سنین پایین هنوز علاقه‌ای به حافظه ندارند. اما وقتی والدین شروع به صحبت در باره تعطیلات گذشته می‌کنند یا سوالاتی درباره اتفاقات روزمره می‌پرسند، آن‌ها یاد می‌گیرند که حافظه چیزی است که بزرگ‌ترها انجام می‌دهند و باید آن‌ را تمرین کرد . از سوی دیگر عوامل بیولوژیکی نیز در فراموشی کودکی نقش دارند. در واقع همان‌طور که بدن ما با افزایش سن رشد می‌کند، مغز ما نیز تکامل می‌یابد. پژوهشگران بر این باورند که هیپوکامپ (بخشی از مغز که در پردازش و ذخیره حافظه نقش دارد) عامل کلیدی در فراموشی کودکی است. دکتر سومیت کومار، متخصص ژنتیک در این خصوص می‌گوید: در حدود سن چهار سالگی، هیپوکامپ به بلوغ میرسد و تغییرات در سیناپس‌های مغزی باعث از بین رفتن اتصالات غیرضروری و در نتیجه، از دست رفتن خاطرات می‌شود.

محققان به نرخ بالای جابجایی خاطرات دروان کودکی به عنوان یکی از مقصران اشاره می‌کنند و معتقدند که مجموعه‌ای از تجربیات جدید به سادگی به این معنی است که برخی خاطرات اولیه مجبور می‌شوند فراموش شوند. تا سن سه‌سالگی کودکان در یک مطالعه می‌توانستند اتفاقات مهمی را که در سال گذشته برایشان اتفاق افتاده است به یاد بیاورند. نرخ بالای یادآوری تا سن هفت سالگی ادامه داشت و شرکت‌کنندگان در این مطالعه تا ۷۲ درصد از همان رویدادهایی را که در سه‌سالگی داشتند به یاد می‌آوردند. با این حال، در سن ۸ یا ۹ سالگی، بیشتر آنها می‌توانستند تنها ۳۵ درصد از تجربیات زندگی را که به وضوح در سه سالگی توصیف کرده بودند به خاطر بیاورند

کدام خاطرات می‌مانند؟ پژوهش های پیشین نشان داده که انسان نمی‌تواند بطور عادی خاطرات پیش از سن دو یا سه سالگی خود را بیاد بیاورد و تنها تکه‌های کوچکی از خاطرات که بین سنین سه تا هفت سالگی اتفاق افتاده، در ذهن باقی می‌ماند. توضیح این پدیده از کمرنگ شدن حافظه در طول زمان تا ارتباط شکل‌گیری حافظه با رشد کلامی متنوع بوده است. با اینکه اکثر خاطرات دوران کودکی از بین می‌روند، برخی از آن‌ها ممکن است باقی بمانند، به ویژه خاطراتی که شامل اتفاقات مهم، عاطفی یا پر تکرار باشند. ما معمولا اتفاقاتی را به یاد می‌آوریم که تاثیر عاطفی زیادی داشته‌اند، مانند تولد یک خواهر یا برادر جدید، یا یک موقعیت اضطراری خانوادگی همچنین خاطراتی که بارها توسط اطرافیان تعریف شده‌اند در ذهن ما باقی می‌مانند.