چه کسی عدد صفر رو اختراع کرد؟

چه کسی عدد صفر رو اختراع کرد؟

آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که مفهوم «هیچ» چگونه توانست به یکی از قدرتمندترین ابزارهای ذهن بشر تبدیل شود؟ شاید جالب باشد بدانید که اروپایی‌ها، برخلاف تصور امروز ما، تا همین چند قرن پیش هنوز با مفهوم ریاضی عدد صفر بیگانه بودند!

داستان از حدود ۴۰۰۰ سال پیش و در دل بین‌النهرین آغاز شد؛ جایی که سومری‌ها تازه در حال یادگیری اصول ابتدایی شمارش بودند. آن‌ها ابزارهای لازم برای شمردن اشیاء را داشتند، اما هنوز مفهومی برای بیان «نبودن» یا «فقدان یک چیز» در ذهن خود پرورش نداده بودند. در آن دوران، آن‌ها برای نشان دادن جای خالی در میان متون و نوشته‌ها، صرفاً از یک فضای خالی استفاده می‌کردند. تصور کنید در آن سیستم، تفاوتی میان خواندن عدد ۱۱ و ۱۰۱ وجود نداشت و این موضوع، دقت محاسبات را به شدت با چالش مواجه می‌کرد!

با گذشت زمان، حدود سه قرن پیش از میلاد مسیح، بابلی‌ها گامی رو به جلو برداشتند؛ آن‌ها علامت خاصی به شکل یک مثلث (سه گوش) را ابداع کردند تا نشان از این مفهوم داشته باشند. این مسیر تکامل همچنان ادامه یافت تا اینکه تقریباً در سال ۳۵۰ میلادی، در قلمرو تمدن مایا در آمریکای باستان، شاهد بودیم که این علامت به عنوان نمادی برای بیان فقدان و نبودِ یک چیز در متون آن‌ها به کار می‌رفت.(تصویر بالا)

اما تحول بنیادین و واقعی زمانی رخ داد که صفر از یک «نشانه برای جای خالی» به یک «عدد واقعی» تبدیل شد. این اتفاق در حدود قرن هفتم میلادی و به دست ریاضیدانی هندی به نام «براهماگوپتا» (Brahmagupta) رقم خورد. او با استفاده از نقطه زیر اعداد، به صفر معنای ریاضی بخشید و آن را به عنوان یک عدد مستقل به رسمیت شناخت. براهماگوپتا اولین کسی بود که قوانین عملیاتی را برای صفر تعریف کرد؛ او با جسارت اعلام کرد که اگر عددی را از خودش کم کنیم، حاصل صفر خواهد بود (به عنوان مثال: ۱-۱=۰).

این مفهوم ارزشمند، مسیر خود را به سمت چین پیدا کرد و سپس دوباره به آسیای مرکزی بازگشت. در حدود سال ۷۷۰ میلادی (هرچند در مورد دقت این تاریخ میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد)، ریاضیدان بزرگ و همه‌فن‌حریف تاریخ، یعنی «محمد خوارزمی» (فیلسوف، منجم، جغرافیدان و مورخ)، این مفاهیم را به شکلی نظام‌مند گسترش داد. خوارزمی با تکیه بر این پایه، اصول علم جبر را بنا نهاد و مسیر پیشرفت ریاضیات را هموار کرد.

در نهایت، این عدد وارد سیستم شمارشی عربی شد و با گذشت زمان، شکل ظریف و بیضی‌مانند امروزی خود (0) را پیدا کرد. این شیوه از شمارش، در قرن دوازدهم میلادی به سمت اروپا سفر کرد و سرانجام، اروپایی‌ها نیز با این مفهوم حیاتی آشنا شدند و از آن در محاسبات خود بهره بردند.