برسی علمی پدیده «عشق»

عشق یکی از پیچیده‌ترین و عمیق‌ترین تجربه‌های انسانی است. در نگاه ادبی، عشق مفهومی شاعرانه و احساسی تلقی می‌شود؛ اما در علوم زیستی و عصب‌شناسی، این پدیده به‌عنوان مجموعه‌ای از واکنش‌های هماهنگ عصبی، هورمونی و شناختی تعریف می‌شود. پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه عصب‌شناسی نشان داده‌اند که تجربه عشق، شبکه‌ای گسترده از نواحی مغزی را درگیر می‌کند و تغییرات قابل‌توجهی در ترشح انتقال‌دهنده‌های عصبی ایجاد می‌نماید.

برخلاف باور عمومی که قلب را مرکز عشق می‌داند، شواهد علمی نشان می‌دهد که مغز نقش اصلی را ایفا می‌کند. مطالعات تصویربرداری مغزی (مانند fMRI) نشان داده‌اند زمانی که فرد به شخص مورد علاقه خود نگاه می‌کند یا به او فکر می‌کند، نواحی مرتبط با سیستم پاداش مغز فعال می‌شوند. این نواحی مسئول ایجاد انگیزه، لذت و رفتارهای هدفمند هستند و نقش مهمی در تصمیم‌گیری‌های عاطفی دارند.

یکی از اصلی‌ترین انتقال‌دهنده‌های عصبی در مراحل اولیه عشق، «دوپامین» است. دوپامین در شرایطی ترشح می‌شود که مغز پاداش مهمی دریافت می‌کند. در تجربه عشق نیز، دیدار یا حتی یادآوری فرد مورد علاقه می‌تواند موجب افزایش سطح دوپامین گردد. پیامدهای افزایش دوپامین عبارت‌اند از: افزایش انرژی و سرزندگی تمرکز شدید بر فرد مقابل احساس سرخوشی و اشتیاق کاهش احساس خستگی به همین دلیل، عشق در مراحل ابتدایی ممکن است حالتی شبیه هیجان شدید یا حتی وابستگی روانی ایجاد کند.

در کنار دوپامین، ماده‌ای به نام نورآدرنالین (یا نوراپی‌نفرین) نیز افزایش می‌یابد. این ماده باعث بروز تغییرات جسمانی مانند: افزایش ضربان قلب بالا رفتن فشار خون تعریق کف دست بی‌خوابی خفیف کاهش اشتها می‌شود. این واکنش‌ها نشان می‌دهد بدن، تجربه عشق را به‌عنوان رویدادی مهم و هیجان‌انگیز تفسیر می‌کند.

در مراحل اولیه عاشق‌شدن، سطح «سروتونین» ممکن است کاهش پیدا کند. کاهش سروتونین می‌تواند باعث شکل‌گیری افکار تکرارشونده درباره یک فرد شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که الگوی فعالیت مغزی در این مرحله شباهت‌هایی با اختلال وسواس فکری دارد. به همین دلیل فرد ممکن است بخش زیادی از زمان خود را صرف فکر کردن به شخص مورد علاقه کند.

با گذشت زمان و عمیق‌تر شدن رابطه، نقش «اکسی‌توسین» پررنگ‌تر می‌شود. اکسی‌توسین که گاهی «هورمون پیوند» نامیده می‌شود، در ایجاد احساس اعتماد، امنیت و آرامش نقش دارد. این هورمون موجب: تقویت احساس نزدیکی عاطفی افزایش اعتماد متقابل شکل‌گیری پیوند پایدار می‌شود و در روابط بلندمدت اهمیت ویژه‌ای دارد.

برخی پژوهشگران عشق را به سه مرحله تقسیم می‌کنند: مرحله کشش (جاذبه اولیه) – تحت تأثیر دوپامین و نورآدرنالین مرحله دلبستگی عاطفی – همراه با افزایش اکسی‌توسین مرحله پیوند پایدار – مبتنی بر اعتماد، شناخت و تعادل هورمونی هر یک از این مراحل الگوهای عصبی و شیمیایی خاص خود را دارند.

از دیدگاه زیست‌شناسی تکاملی، عشق نقش مهمی در بقای گونه انسان دارد. ایجاد پیوند عاطفی پایدار میان دو فرد می‌تواند به: افزایش همکاری حمایت متقابل مراقبت بهتر از فرزندان منجر شود. بنابراین، عشق تنها یک احساس شخصی نیست، بلکه سازوکاری تکاملی برای بقا و استمرار نسل انسان محسوب می‌شود.