سیر تکامل انسان، انواع انسان های اولیه

در فلات ایران، انسان‌تباران نخستین در پناهگاه‌هایی چون شانیدار، وارواسی، هوتو و کمربند می‌زیستند و ابزار سنگی می‌ساختند. سپس انسان خردمند با آتش، کشاورزی و اهلی‌سازی حیوانات سکونتگاه‌هایی مانند گنج‌دره و چغا سفید را بنا کرد. این فرایند به پیدایش تمدن‌هایی چون شهر سوخته، جیرفت، شوش و چغازنبیل انجامید که مهد هنر، خط و معماری شدند.

انواع انسان های اولیه کشف شده 1. آسترالوپیتکوس (Australopithecus) زمان زندگی : حدود ۴ تا ۲ میلیون سال پیش ویژگی‌ها : جثه کوچک – مغز کم‌حجم (۴۰۰–۵۰۰ سی‌سی) – دو پا راه رفتن – توانایی درخت‌نوردی آسترالوپیتکوس‌ها از نخستین انسان‌تبارانی بودند که به‌طور پایدار روی دو پا راه می‌رفتند، در حالی که هنوز توانایی بالای درخت‌نوردی را حفظ کرده بودند. ساختار لگن و زانوهای اسکلت آن‌ها نشان می‌دهد روی دوپا راه رفتن پیش از افزایش حجم مغز در تکامل انسان اتفاق افتاده است.

۲. انسان ماهر (Homo habilis) زمان زندگی : حدود ۲. ۴ تا ۱. ۴ میلیون سال پیش ویژگی‌ها : مغز بزرگ‌تر (۶۰۰–650 سی‌سی) – ساخت و استفاده از ابزارهای سنگی ساده – Ohabilis به معنی با دست کار کردن هومو هابیلیس نخستین گونه‌ای است که به‌طور قطعی با ساخت ابزارهای سنگی اولدوان ارتباط داده می‌شود. هابیلیس‌ها با خوردن گوشت، چربی حیوانی و مغز استخوان در رژیم غذایی، انرژی بیشتری دریافت می‌کردند که باعث شد حجم مغزشان نسبت به آسترالوپیتکوس افزایش یابد

3. انسان رودلفی (Homo Rudolfensis) زمان زندگی: حدود ۲. ۴ تا ۱. ۶ میلیون سال پیش ویژگی‌ها : مغز بزرگ‌تر – صورت پهن‌تر نسبت به هومو هابیلیس – ابزارسازی ابتدایی هومو رودلفنسیس دارای صورت پهن‌تر و دندان‌های بزرگ‌تر از هومو هابیلیس بود که احتمالاً نشان‌دهنده تفاوت در الگوی تغذیه است. جایگاه دقیق این گونه در درخت تکاملی انسان هنوز مورد بحث است.

. راست قامت (Homo erectus) زمان زندگی: حدود ۱. ۹ میلیون تا ۱۰۰ هزار سال پیش ویژگی‌ها: قامت بلند – مغز بزرگ – استفاده از آتش – ساخت ابزارهای پیچیده‌تر (Acheulean) شواهد در ایران: ابزارهای سنگی در غار دربند (گیلان)، کشاف‌رود (مشهد) و مناطقی مانند مهاباد و اَمار مردِگ غربی که قدمت آن‌ها حدود یک میلیون سال پیش است. هومو ارکتوس نخستین انسان‌تبار بود که از آفریقا خارج شد و در آسیا و اروپا گسترش یافت. کنترل آتش و ساخت ابزارهای آشولی باعث افزایش بقا، گسترش جغرافیایی و پیچیدگی اجتماعی این گونه شد.

۵. نئاندرتال‌ها (Homo neanderthalensis) زمان زندگی : ۲۰۰ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش ویژگی‌ها : جثه قوی و عضلانی – مغز بزرگ (حدود ۱۴۰۰ سی‌سی) – شکارچیان ماهر شواهد در ایران : دندان و استخوان در غار وزمه (کرمانشاه)، بیستون و غارهایی مانند قله‌بزی (اصفهان) و گرم‌رود (مازندران) نئاندرتال‌ها دارای مغزی به‌طور متوسط هم‌حجم یا بزرگ‌تر از انسان امروزی بودند، اما ساختار مغزشان متفاوت بود. شواهد ژنتیکی نشان می‌دهد نئاندرتال‌ها با انسان خردمند آمیزش داشته‌اند و بخشی از DNA آن‌ها هنوز در انسان‌های امروزی وجود دارد.

6. انسان هایدلبرگی (Homo heidelbergensis) زمان زندگی : حدود ۶۰۰ تا ۲۰۰ هزار سال پیش ویژگی‌ها : مغز بزرگ – شکارچیان گروهی – اجداد نئاندرتال‌ها و انسان خردمند هومو هایدلبرگنسیس از شکارچیان بزرگ‌جثه و سازمان‌یافته بود که به شکار جانوران بزرگ مانند اسب و کرگدن می‌پرداخت. جمعیت‌هایی از هومو هایدلبرگنسیس منشأ دو شاخهٔ تکاملی جداگانه شدند که یکی به نئاندرتال‌ها و دیگری به انسان خردمند انجامید

۷. انسان فلورسی (Homo floresiensis) زمان زندگی : حدود ۱۰۰ تا ۵۰ هزار سال پیش ویژگی‌ها : قد کوتاه (حدود ۱ متر) – مغز کوچک – ابزارسازی هومو فلورسی‌نسیس در جزیرهٔ فلورس اندونزی، محیطی کاملاً ایزوله، زندگی می‌کرد؛ جایی که منابع محدود باعث کوتولگی جزیره‌ای و کوچک‌شدن بدن و مغز او شد. با وجود مغز بسیار کوچک، این گونه ابزارهای سنگی می‌ساخت و توانایی سازگاری شناختی فراتر از انتظار نشان داد.

۸. انسان تبار دنیسووا (Homo Denisova) زمان زندگی : حدود ۱۰۰ تا ۵۰ هزار سال پیش ویژگی‌ها : زندگی در سیبری و آسیای شرقی – خویشاوند نزدیک نئاندرتال‌ها دنیسوواها نخستین انسان‌تبارانی بودند که بیشتر از طریق ژنتیک و نه اسکلت کامل شناسایی شدند، عمدتاً از غار دنیسووا در سیبری. DNA آن‌ها نشان می‌دهد دنیسوواها با انسان خردمند آمیزش داشته‌اند و ژن‌هایشان به سازگاری با ارتفاع بالا و سرمای شدید کمک کرده است

s) زمان زندگی : حدود ۳۰۰ هزار سال پیش تاکنون ویژگی‌ها : مغز بزرگ (حدود ۱۳۰۰–۱۴۰۰ سی‌سی) – توانایی‌های زبانی و شناختی پیشرفته، ساخت ابزار و زیورآلات شخصی، فرهنگ و هنر شواهد در ایران : حدود ۴۵ هزار سال پیش در غار وزمه و غار یافته (لرستان)؛ ابزارهای پیشرفته سنگی، زیورآلات از صدف و شکار ماهر تنها گونه انسان فعلی در جهان، انسان خردمند است. انسان خردمند گونه‌ای از انسان است که توانست فکر کند، برنامه‌ریزی کند و تجربه‌هایش را به دیگران منتقل کند؛ کاری که هیچ انسان‌تبار دیگری به این گستردگی انجام نداد. توانایی صحبت کردن، همکاری در گروه‌های بزرگ و ساخت فرهنگ، هنر و فناوری باعث شد انسان خردمند در مدت کوتاهی در سراسر جهان گسترش پیدا کند. علاوه بر این‌ها، گونه‌های دیگری نیز از انسان‌تباران شناسایی شده‌اند که به‌دلیل محدود بودن شواهد یا اهمیت کمتر، در این فهرست نیامده‌اند.