ادبیات گاثیک

ادبیات گاثیک از ترس ساده نمی‌آید؛ از اضطراب می‌آید. اضطرابِ انسانِ مدرنی که عقل را بالا برد، اما روحش را جا گذاشت. این ادبیات تلاشی‌ست برای نوشتن آن‌چه قابل اندازه‌گیری نیست: وحشت، گناه، میل سرکوب‌شده و خاطره‌های دفن‌شده.

گاثیک در اواخر قرن هجدهم، هم‌زمان با سلطه‌ی عقل‌گرایی، علم‌پرستی و نظم کلاسیک متولد شد. اما درست همان‌جا که روشنگری می‌گفت «همه‌چیز قابل توضیح است»، گاثیک زمزمه کرد: «نه، بعضی چیزها توضیح‌پذیر نیستند.» از این نظر، ادبیات گاثیک نه ضدعقل، بلکه نقدِ عقلِ مطلق‌انگار است؛ یادآوریِ این‌که انسان، موجودی صرفاً منطقی نیست.

در گاثیک، مکان‌ها بار نمادین دارند. قلعه‌های ویران، راهروهای تودرتو، زیرزمین‌ها و اتاق‌های قفل‌شده بازتابی از ذهن چندلایه‌ی انسان‌اند. هر طبقه، هر اتاق، هر درِ بسته نماینده‌ی خاطره‌ای سرکوب‌شده یا رازی پنهان است. به همین دلیل است که فضا در گاثیک، اغلب بیش از شخصیت‌ها به یاد می‌ماند.

برخلاف وحشت مدرن که بر شوک و خشونت تکیه دارد، گاثیک ترسی تدریجی و درونی می‌سازد. ترس از گناه، ترس از فروپاشی هویت، ترس از این‌که «منِ واقعی» با آن‌چه وانمود می‌کنیم یکی نباشد. در این‌جا، وحشت بیشتر حس می‌شود تا دیده شود.

یکی از مفاهیم کلیدی گاثیک، چیزی‌ست که بعدها فروید آن را امر شگرف نامید: چیزی که هم آشناست و هم غریب. خانه‌ای که شبیه خانه‌ی خودت است، اما انگار تو را نمی‌خواهد. چهره‌ای انسانی، اما با رفتاری نابه‌جا. گاثیک درست در همین مرز ناراحت‌کننده حرکت می‌کند.

قهرمان گاثیک اغلب انسانی‌ست که میان میل و اخلاق گیر کرده. نه کاملاً بی‌گناه است، نه کاملاً گناهکار. وسواس، افسردگی، انزوا و وسوسه بخش جدانشدنی شخصیت‌هاست. از این منظر، گاثیک پیش‌درآمدی بر روان‌کاوی مدرن محسوب می‌شود.

بدن در ادبیات گاثیک فقط جسم نیست؛ محل تقاطع اخلاق، میل و ترس است. هیولاها، جهش‌ها، بیماری‌ها و زوال جسمانی اغلب استعاره‌هایی‌اند از اضطراب‌های اخلاقی و اجتماعی زمانه. فرانکشتاین فقط داستان یک هیولا نیست؛ داستان ترس انسان از مسئولیت آفرینش است.

گاثیک یک دوره‌ی تاریخی نیست؛ یک حالت ذهنی‌ست. به همین دلیل در ادبیات معاصر، سینما، موسیقی و حتی بازی‌ها زنده مانده. هرجا انسان با گذشته، با بدن، یا با هویت خودش درگیر می‌شود، گاثیک دوباره سر برمی‌آورد.

ادبیات گاثیک به ما یاد نمی‌دهد نترسیم؛ به ما یاد می‌دهد با ترس فکر کنیم. این ادبیات نشان می‌دهد تاریکی همیشه دشمن نیست؛ گاهی تنها جایی‌ست که حقیقت جرئت ظهور پیدا می‌کند.