تکنیک PQ4R چیست؟

چند بار، پیش آمده که بعد از خواندن یک کتاب، متوجه شوید حتی 20 درصد مطالب را هم به یاد نمی‌آورید؟ اگر شما هم از آن دسته افرادی هستید که با سختی‌های مطالعه کردن روبرو شده و دیده‌اید که چقدر به خاطر سپردن نکات مهم یک کتاب سخت است، باید با یکی از بهترین روش های مطالعه یعنی روش مطالعه PQ4R آشنا شوید!

روش مطالعه پس ختام یکی از انواع روش های مطالعه ای است که در جهان برای یادگیری بهتر استفاده می‌شود. در زبان انگلیسی به آن PQ4R می‌گویند. PQ4R مخفف (preview، question و چهار کلمه با R شامل read, reflect, recite و review است ) به معنای نگاه کلی، سوال، خواندن، بازتاب، از حفظ خواندن و مرور است و در زبان فارسی نیز، نام پس ختام را از بهم چسباندن ابتدای حروف مراحل این روش مطالعه به دست آورده‌اند. مراحلی که در پس ختام طی می‌کنیم اینها هستند: پیش خوانی یا نگاه کلی/سوال پرسیدن/خواندن/تفکر/ از حفظ کردن/ مرور کردن

روش مطالعه PQ4R در حدود سال 1990 و توسط یک روانشناس به اسم "فرانسیس رابینسون"(Francis Robinson) اختراع و تدریس شد. از نظر او: “دانش آموزان و دانشجویان برای یادگیری مطالب نباید صرفا به مطالعه اکتفا کنند و باید به شکل فعال‌تری به خواندن بپردازند” در ادامه و در سال 1995 هم روانشناس دیگری به اسم "وول فولک" (Robert L. Woolfolk) تحقیقاتی در مورد PQ4R انجام داده و آن را به عنوان یک روش مطالعه موثر تایید کرد.روش مطالعه PQ4R علاوه بر افراد عادی "حتی برای آن دسته از افرادی که با مشکلات تحصیلی و یادگیری روبرو بوده و به سختی می‌توانند مطالب را حفظ کرده و یاد بگیرند هم کارایی بالایی دارد". طبق اطلاعات موجود ، PQ4R علاوه بر افزایش توان یادگیری ذهنی، می‌تواند تا 70 درصد یادآوری مطالب را بهبود بدهد.

آموزش روش مطالعه PQ4R : مرحله اول- پیش خوانی: در مرحله اول از روش مطالعه PQ4R ، سعی می‌کنیم در زمان نه چندان زیاد و با سرعت بالا، با کتاب آشنا شویم. در این مرحله اول از همه نگاهی گذرا به فهرست‌ها کرده و سپس به سراغ مطالعه سریع متن می‌رویم. البته قرار نیست در این بخش همه متون کتاب را بخوانیم، بلکه قرار است یک برداشت کلی از آن به دست بیاوریم.بنابراین به جای صرف زمان روی همه متن‌، بیشتر توجهمان را به سمت متن‌های پررنگ شده از کتاب، تصاویر، نمودارها، سرفصل‌ها و... می‌دهیم. در این مرحله اگر یک خلاصه از موضوع کتاب هم داشته و آن را بخوانید، کمک زیادی به شما می‌کند. (در مورد خیلی از کتاب‌ها، در سطح وب خلاصه یا حداقل توضیحات وجود دارد.) مرحله پیش خوانی در روش مطالعه PQ4R ، باید نسبت به موضوع و حجم کتاب مورد نظر شما چیزی بین 1 تا 5 دقیقه زمان ببرد. ❗️نکته: در ابتدای مطالعه یک کتاب نیاز است با کل آن آشنا شویم. سپس دوباره به سراغ بخشی که قرار است آن را در همان روز مطالعه کرده بازگشته و آن را به روش پیش خوانی مطالعه کنیم.

مرحله دوم: سوال کردن. بعد از اینکه مرحله پیش خوانی را گذراندید، باید به سراغ مرحله دوم یعنی همان سوال کردن بروید. در این مرحله قرار است یک سری سوال از کتاب طرح کنید و البته دقت کنید که قرار نیست در همین مرحله آن‌ها را جواب بدهید. برای طرح کردن سوال، به سراغ فصل‌های مختلف کتاب رفته و موضوعات مهم آن را به شکل سوالی مطرح کنید. مثلا به عنوان یک راهکار سریع می‌توانید سرفصل‌ها را خوانده یا به سراغ سرتیترهای ریزتر رفته و آنها را به شکل سوال بپرسید. مثلا اگر در حال مطالعه کتابی در مورد خلاقیت هستید، چنین سوالاتی مطرح می‌شود: اگر باز هم برای طرح کردن سوالات به دنبال فرمول هستید، از این کلمات برای سوال ساختن کمک بگیرید: ● چگونه؟/ ● چه کسی؟/ ● چرا؟/● چه چیزی؟

مرحله سوم: خواندن. در این مرحله تازه مطالعه واقعی شما شروع می‌شود! در قدم سوم باید به شکل عادی به مطالعه کتاب بپردازید. سرعت مطالعه شما در این مرحله "به موضوع کتاب و پیچیدگی بخش‌های آن" بستگی دارد. یعنی اگر بخشی از کتاب پیچیده بود، شما اجازه دارید سرعت خودتان را کاهش داده و با دقت آن را بخوانید. همینطور اگر بخش‌هایی از کتاب دارای مطالب خیلی خاصی نبودند، می‌توانید با سرعت بالاتری آن را مطالعه کنید. نکته مهم اینجاست که باید در مرحله سوم از PQ4R ، به سوالاتی که در مرحله قبلی مطرح کردید جواب بدهید. مطمئنا اگر سوالات درستی طرح کرده باشید، جواب دادن به آنها کار سختی نیست. اما اگر جواب سوالات را پیدا نکردید، باید سوالات جدیدی بسازید.

مرحله چهارم: تفکر. به مرحله چهارم از روش مطالعه PQ4R رسیدیم. در این مرحله باید در مورد مطالبی که می‌خوانید، کمی فکر کنید! در واقع هدف این است که مطالب خوانده شده را با دانسته‌های قبلی ذهنی ارتباط دهید. یعنی اگر موضوع مهمی در مورد خلاقیت خواندید، کمی در موردش فکر کرده و ببینید چه چیزی در مورد آن به ذهنتان می‌رسد؟ بهترین کاری که در این مرحله می‌توانید انجام بدهید، "بسط دادن موضوعات" است. یعنی هر موضوع، فصل، مطلب و تکنیک خاصی را که می‌خوانید در ذهن خودتان شاخ و برگ بدهید. مثلا اگر خواندید بارش فکری یک راهکار عالی برای خلاقیت است، با خودتان در مورد آن فکر کنید، ببینید در چه مراحلی از زندگی‌تان قابل استفاده است و اصلا تا حالا به شکل ناخوداگاه از چنین تکنیکی استفاده کرده‌اید یا نه؟ با این کار مطالب خوانده شده را بهتر درک کرده و ماندگاری آنها را در ذهن خودتان به شدت افزایش می‌دهید.

مرحله پنجم: حفظ کردن. به یکی از مهم‌ترین مراحل از PQ4R رسیدیم. در این مرحله شما باید سعی کنید مطالب کتاب را به ذهن بسپارید. در واقع می‌خواهیم در این مرحله موضوعات مهمی که در کتاب وجود دارد را حفظ کنیم. چطور؟ بعد از اینکه بخشی از کتاب را خواندید، باید بدون نگاه کردن به صفحه کتاب، مطالب اصلی را به یاد بیاورید. این بخش می‌تواند یک پاراگراف مهم یا اصلا یک فصل از کتاب باشد.مثلا اگر 10 صفحه از کتاب شما در مورد تکنیک‌های خلاقیت بود و آن را به طور کامل مطالعه کردید، باید بدون نگاه کردن به صفحه، از حفظ تمامی تکنیک‌های خلاقیت را در ذهنتان مرور کنید. همینطور اگر فهمیدید از عهده این کار بر نمی‌آیید، می‌توانید به شکل جزئی سراغ هر تکنیک رفته و سعی کنید از حفظ، جزئیات و اصول آن را در ذهن‌تان مرور کنید. (اگر نتوانستید از حفظ بگویید، یک نگاه گذرا و سریع به مطالب داشته باشید).علاوه بر این باید به سوالاتی که قبلا مطرح کرده بودید، این بار به شکل حفظی پاسخ بدهید.با حفظ کردن مطالب مهم، بیشتر از همیشه موضوعات کتاب در ذهنتان مانده و آنها را به خوبی درک می‌کنید. فقط نکته مهم در این بخش این است که یادتان باشد قرار نیست به روش مدرسه‌ای موضوعات را حفظ کنیم! اگر یادتان باشد در مدرسه هر نکته بی‌اهمیتی را حفظ می‌کردیم، اما در این مرحله قرار است مهم‌ترین موضوعات را از بر کنیم. موضوعاتی که دانستن و به یاد آوردن‌شان "واقعا به ما کمک می‌کند".

مرحله ششم: مرور کردن. به آخرین مرحله از بهترین روش مطالعه رسیدیم! در این مرحله قرار است مطالب قبلی کتاب را دوباره مرور کنیم. در واقع شما به سراغ هر روش مطالعه دیگری هم که بروید، مرور کردن بخش مهمی از آن محسوب می‌شود و در مورد PQ4R هم همینطور است.در مرحله مرور، باید سعی کنید بار دیگر به سوالات کتاب جواب بدهید. یعنی صرفا سوالات را بخوانید و بدون برگشتن به متن کتاب آنها را جواب بدهید. اگر متوجه شدید جواب سوالی را بلد نیستید یا به خوبی آن را درک نمی‌کنید، به سراغ کتاب برگشته و صرفا همان بخش مربوط به سوال را می‌خوانید. حالا بار دیگر سعی می‌کنید سوال را به شکل ذهنی مطرح کرده و بدون توجه به کتاب آن را جواب دهید.اگر به دنبال به دست آوردن نتیجه بهتر هستید، مرحله مرور را چند بار تکرار کنید. مثلا می‌توانید چند ساعت بعد از مطالعه کتاب به سراغ آن بروید، دوباره چند روز بعد برای مرور اقدام کرده و همینطور چند هفته و ماه بعد هم آن را تکرار کنید. به این ترتیب دیگر مطمئن می‌شوید که همه مطالب مهم کتاب را به خوبی یاد گرفته و حفظ کرده‌اید.

روش مطالعه PQ4R باعث می‌شود افراد به شکل سلسله مراتبی دروس را مطالعه و درک کنند. به این ترتیب سرنخ‌های مهمی که پیش‌نیاز یادگیری دروس بعدی هستند از ذهن مخاطب حذف نمی‌شوند. روش PQ4R مخاطب را مجبور می‌کند اطلاعات را به صورت بخش‌بخش یاد گرفته و از انباشت اطلاعات جلوگیری می‌کند. طرح سوال و جواب دادن به آنها باعث می‌شود یادگیرنده به شکل عمیق با مطالب آشنا شود. و در نهایت روش PQ4R باعث می شود اشتباهات رایج کتابخوانی در شما کمتر شود و موثرتر کتاب بخوانید.