دانشمندی که علم به او بدهکار است

ریاضی‌دان نابغه‌ای که جهان فیزیک مدرن را متحول کرد، اما سال‌ها نادیده گرفته شد. آری او امی نوتر بود...

امی نوتر در اواخر قرن نوزدهم در آلمان متولد شد؛ دورانی که دانشگاه‌ها، علم و حتی اندیشه، قلمروی انحصاری مردان بود. زنان نه‌تنها از تدریس، بلکه حتی از تحصیل رسمی محروم بودند. در چنین جهانی، نبوغ امی نوتر از همان ابتدا نه یک امتیاز، بلکه جرمی خاموش به شمار می‌رفت. جامعه‌ای که حاضر نبود زن را به‌عنوان یک ذهن مستقل بپذیرد، چگونه می‌توانست نبوغی در حد تغییر قوانین فیزیک را تحمل کند؟

امی نوتر بنیان‌گذار یکی از مهم‌ترین اصول فیزیک مدرن است: قضیه نوتر. این قضیه نشان می‌دهد که هر تقارن در طبیعت، با یک قانون پایستگی همراه است. مفهومی که امروز ستون اصلی: نظریه نسبیت فیزیک کوانتومی و نظریه میدان‌ها به‌شمار می‌رود. دردناک آن‌جاست که بسیاری از دانشمندانی که بعدها بر اساس این نظریه به شهرت رسیدند، در زمان حیات نوتر حتی نام او را بر زبان نمی‌آوردند. علم پیش رفت، اما صاحب اندیشه در سایه ماند.

نموداری از تقارن و تغییرات کمیت‌ها در قضیهٔ نوتر — اساس علمی کشف او. امی نوتر سال‌ها در دانشگاه گوتینگن تدریس کرد: بدون حقوق بدون عنوان رسمی حتی بدون اجازه تدریس به نام خودش دانشجویان در کلاس‌هایی می‌نشستند که به‌صورت رسمی به نام استادان مرد ثبت شده بود، در حالی که محتوای علمی آن‌ها حاصل ذهن نوتر بود. او نه به‌خاطر ضعف علمی، بلکه صرفاً به‌دلیل زن بودن، از ابتدایی‌ترین حقوق حرفه‌ای محروم شد. این شاید یکی از تلخ‌ترین نمونه‌های بی‌عدالتی ساختاری در تاریخ علم باشد.

در سال ۱۹۳۳، با به قدرت رسیدن ن.ازی‌ها، امی نوتر به دلیل یه.ودی بودن از دانشگاه اخراج شد. نه سال‌ها خدمت علمی، نه اعتبار جهانی، و نه حتی دفاع دانشمندانی چون اینشتین، نتوانست مانع این تصمیم شود. او مجبور به ترک وطن شد؛ نه به‌عنوان یک مجرم، بلکه به‌عنوان دانشمندی که برای یک ایدئولوژی خطرناک بود. تبعید نوتر، تبعید عقل و انسانیت بود.

امی نوتر در ۵۳ سالگی، دور از وطن، درگذشت. او هرگز: جایزه نوبل نگرفت شهرت زمان حیات را تجربه نکرد یا عدالت علمی را لمس نکرد اما تاریخ، هرچند دیر، اعتراف کرد. امروز نام نوتر در قلب فیزیک و ریاضیات زنده است و هر دانشجویی که از پایستگی انرژی سخن می‌گوید، ناخواسته میراث او را تکرار می‌کند.