مراحل اختراع زبان، در غیاب آن!

اختراع زبان در غیاب زبان، یکی از بنیادی‌ترین و جذاب‌ترین پرسش‌های تاریخ انسان است. منظور از این عبارت این است که چگونه انسان‌ها توانستند ابزار زبان را بسازند، وقتی هنوز هیچ زبان آماده و کاملی وجود نداشت تا به آن‌ها آموزش بدهد؟ این سؤال فقط درباره‌ی واژه‌ها نیست؛ بلکه درباره‌ی شکل‌گیری تفکر نمادین، ارتباط اجتماعی، دستور زبان، و انتقال معنا است.

مقدمه: زبان، چیزی نیست که یک‌باره و در یک لحظه اختراع شده باشد. زبان احتمالاً به‌تدریج و در فرآیندی بسیار طولانی شکل گرفته است؛ فرآیندی که در آن صداها، اشاره‌ها، حالت‌های چهره، تقلیدها، و نشانه‌های اجتماعی کم‌کم به سیستمی منظم تبدیل شدند. در واقع، «اختراع زبان در غیاب آن» یعنی انسان‌های اولیه باید بدون داشتن یک زبان کامل، راه‌هایی برای هماهنگی، هشدار، همکاری، نام‌گذاری، و انتقال تجربه پیدا می‌کردند. همین نیازها به‌تدریج پایه‌های زبان را ساختند.

بند ۱: "نیاز به ارتباط، محرک اصلی پیدایش زبان" اولین گام در شکل‌گیری زبان، نیاز به ارتباط بود. انسان اولیه برای بقا مجبور بود درباره‌ی خطر، غذا، شکار، محل آب، و روابط گروهی با دیگران هماهنگ شود. وقتی گروهی از انسان‌ها در کنار هم زندگی می‌کنند، بدون ارتباط مؤثر نمی‌توانند: شکار گروهی انجام دهند از خطرات آگاه شوند روابط اجتماعی را تنظیم کنند تجربه‌های مفید را به دیگران منتقل کنند پس قبل از اینکه «زبان» وجود داشته باشد، فشارِ بقا وجود داشت. همین فشار، انسان را به سمت ساختنِ نشانه‌های بهتر و دقیق‌تر سوق داد.

بند ۲: "زبان از «نشانه» شروع شد، نه از جمله‌های کامل" زبان احتمالاً از واژه‌های کامل و جمله‌های پیچیده شروع نشده است. در آغاز، انسان‌ها از نشانه‌های بسیار ساده استفاده می‌کردند: فریاد برای خطر اشاره با دست تغییر چهره حرکت بدن تقلید صداهای محیط برای مثال، اگر کسی خطر می‌دید، شاید فقط یک صدا یا حرکت خاص تولید می‌کرد. اگر دیگران چند بار می‌دیدند که آن صدا یعنی «خطر»، آن نشانه کم‌کم معنا پیدا می‌کرد. یعنی زبان ابتدا یک سیستم ساده‌ی نشان‌دادن معنا بود، نه یک دستگاه پیچیده‌ی گرامری.

بند ۳: "از اشاره و ژست به صدا" یکی از نظریه‌های مهم این است که زبان از اشاره‌های بدنی شروع شد و بعد به صدا تبدیل شد. در محیط‌های اولیه، اشاره کردن بسیار مفید بود، چون مستقیم و روشن بود. اما اشاره یک محدودیت داشت: در تاریکی خوب کار نمی‌کند وقتی دست‌ها درگیر کارند، سخت است از فاصله‌ی دور همیشه مؤثر نیست در نتیجه، صداها مزیت بزرگی داشتند. صدا می‌تواند: در دوردست شنیده شود در تاریکی منتقل شود بدون نیاز به دیدنِ مستقیم، پیام بدهد به همین دلیل، انسان‌ها احتمالاً از ترکیب اشاره + صدا + حالت چهره شروع کردند و به‌تدریج صدا نقش اصلی را گرفت. این انتقال، یکی از مهم‌ترین مراحلِ «اختراع زبان» بود.

بند ۴: "معنا قبل از دستور زبان شکل گرفت" در غیاب زبان کامل، انسان‌ها اول باید معنا را منتقل می‌کردند؛ دستور زبان بعداً به‌وجود آمد. یعنی احتمالاً ابتدا چیزی شبیه این وجود داشت: «آنجا» «خطر» «بیا» «شکار» «آب» سپس این نشانه‌ها به هم ترکیب شدند. مثلاً کم‌کم توانستند بگویند: «برو آنجا» «شکار را بیاور» «آب آنجاست» دستور زبان، مثل ترتیب واژه‌ها، فعل‌ها، و ساختار جمله، به‌تدریج شکل گرفت تا پیام‌ها دقیق‌تر شوند. پس زبان در ابتدا فهرستی از واژه‌ها و نشانه‌ها بود، نه یک نظام کامل و پیچیده‌.

بند ۵: "تقلید، نام‌گذاری و قرارداد اجتماعی" برای اینکه زبان پایدار شود، لازم بود اعضای گروه روی معناها توافق کنند. این‌جا قرارداد اجتماعی مهم می‌شود. مثلاً اگر یک صدا برای «آب» استفاده می‌شد، همه باید می‌پذیرفتند که همان صدا این معنا را دارد. این پذیرش جمعی، زبان را از یک صدای تصادفی به یک سیستم مشترک تبدیل کرد. هم‌زمان، انسان‌ها از تقلید هم استفاده می‌کردند. برخی واژه‌ها احتمالاً از صداهای طبیعی یا تقلید حرکات و صداهای محیط آمده‌اند. در نتیجه، زبان در آغاز ترکیبی بود از: صداهای تقلیدی اشاره‌های قراردادی نشانه‌های احساسی الگوهای تکرارشونده‌ی گروهی این قراردادها چون سودمند بودند، در نسل‌های بعدی حفظ و پیچیده‌تر شدند.

بند ۶: "مغز انسان و توانایی نمادسازی" زبان فقط نتیجه‌ی نیاز اجتماعی نبود؛ مغز انسان هم باید آماده می‌شد. انسان‌ها توانایی ویژه‌ای دارند: می‌توانند چیزی را که حاضر نیست، با یک نماد نشان دهند. برای مثال، یک صدا می‌تواند نماینده‌ی یک شیء، یک عمل، یا یک مفهوم باشد. این توانایی نمادسازی، پایه‌ی اصلی زبان است. اگر بخواهیم ساده بگوییم: حیوانات بیشتر به محرک‌های مستقیم واکنش نشان می‌دهند انسان می‌تواند چیزی را «نمایندگی» کند زبان، دستگاهِ همین نمایندگی است پس در غیاب زبان، آنچه به‌تدریج اختراع شد، فقط واژه‌ها نبود؛ بلکه توانایی فکر کردن و بیان کردن به‌صورت نمادین بود.

بند ۷: "انتقال زبان به نسل بعد" زبان وقتی واقعاً زبان شد که قابل یادگیری و انتقال شد. کودکان انسان، حتی بدون آموزش رسمی، توانایی خارق‌العاده‌ای در یادگیری زبان دارند. این نشان می‌دهد که زبان به‌صورت یک توانایی زیستی-اجتماعی در انسان تثبیت شده است. در مراحل اولیه، هر نسل از نسل قبل یاد می‌گرفت: چه صدایی چه معنایی دارد چه اشاره‌ای چه پیامی می‌دهد چگونه پیام‌ها را ترکیب کند چگونه منظور خود را روشن‌تر کند این چرخه‌ی یادگیری، باعث شد زبان از یک ابزار ابتدایی به یک نظام پیچیده و زنده تبدیل شود.