فرضیه گایا؛ آیا زمین یک ابرجاندار است ؟

این فرضیه را جیمز لاولاک (شیمیدان انگلیسی) در سال ۱۹۶۵ مطرح کرد و در کتاب معروفش به نام گایا: نگاهی تازه به حیات روی زمین (۱۹۷۹) منتشر کرد. همکار اصلی او لین مارگولیس (زیست‌شناسی که نظریه همزیستی درون‌سلولی را مطرح کرد) بود. پس یک ایدهٔ کاملاً غربی-علمی است، یا چینی یا شرقی.

مهم‌ترین مدرکی که لاولاک ارائه داد، مدل دایزی‌‌ورلد (Daisyworld) در سال ۱۹۸۳ است. در این مدل شبیه‌سازی، یک سیاره فرضی با فقط دو نوع گل (تیره و روشن) را در نظر بگیرید. وقتی ستاره مرکزی کم‌نور است، گل‌های تیره گرما را جذب می‌کنند تا سیاره گرم شود. وقتی ستاره پرنور می‌شود، گل‌های روشن منعکس‌کننده، دما را پایین می‌آورند. نکتهٔ حیاتی: در این تنظیم دما هیچ هدفی در کار نیست؛ صرفاً نتیجهٔ انتخاب طبیعی است (گل‌هایی که دما را متعادل کنند، زنده می‌مانند). پس خودِ مکانیسم با داروین کاملاً سازگار است.

خورشید ۳۰٪ کم‌نورتر بوده. عدد دقیقتر بر اساس مدل‌های استاندارد ستاره‌شناسی، حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش درخشندگی در ۴٫۶ میلیارد سال پیش است. با وجود این، زمین آب مایع داشته که نشان می‌دهد دی‌اکسید کربن و متان اتمسفر اولیه بسیار زیاد بوده و اثر گلخانه‌ای فوق‌العاده قوی، کمبود نور را جبران کرده. این یک واقعیت زمین‌شناسیِ اثبات‌شده است.

بخشی که ۱۰۰٪ در علم پذیرفته شده: "زندگی به شدت بر چرخه‌های ژئوشیمیایی (کربن، نیتروژن، اکسیژن) اثر می‌گذارد و این اثرات گاهی پایدارکننده است." این را امروز علم سامانه‌های زمین (Earth System Science) می‌نامند و کاملاً علمی است. بخشی که رد شده یا اثبات‌نشده است: ادعای اینکه "کل کره زمین یک ابرجاندار زنده با هدف خودآگاه است" یا "بیوسفر آگاهانه برای بقای خودش برنامه‌ریزی می‌کند." ریچارد داوکینز (زیست‌شناس تکاملی) و فورد دولیتل به شدت به این بخش حمله کردند چون با انتخاب طبیعیِ فردگرا در تضاد است. لاولاک خودش در اواخر عمرش این جنبهٔ غایت‌گرایانه را کمرنگ کرد و بیشتر روی «خودتنظیمیِ آماری» تأکید گذاشت.

فرضیه گایا یک چارچوب تفسیری قدرتمند در اقلیم‌شناسی و بوم‌شناسی کلان است، نه یک نظریهٔ فیزیکی مثل نسبیت. اگر برای تحقیق یا پروژه‌ای به آن نیاز دارید، مطمئن باشید که کلید واژه‌های علمیِ معتبر آن عبارتند از: "سیستم های تطبیقی پیچیده" و "حلقه‌های بازخورد منفی" و به هیچ وجه با عرفان یا فراروان‌شناسی ارتباطی ندارد.