تاریخچه پیانو

فکرشو بکن، یه ساز که هم می‌تونه صدای غرّش رعد رو تقلید کنه و هم نجوای لطیف نسیم رو. پیانو، این پادشاه سازهای کلاویه‌ای، خودش داستانی پر از نوآوری، خلاقیت و البته کمی چاشنی “تصادفی” داره!

ریشه‌های دور و دراز: از هارپسیکورد و کلاوسن تا پیانو! قبل از اینکه پیانو با شکوه وارد صحنه بشه، سازهای کلاویه‌ای دیگه‌ای بودن که دل‌ها رو می‌بردن. دو تا از مهم‌ترینشون عبارتند از: هارپسیکورد (Harpsichord): این ساز رو تصور کن، با اون بدنه‌ی ظریف و باشکوهش. وقتی کلاویه‌ها رو فشار می‌دادی، یه “قلم” کوچیک (بهش می‌گفتن “قلمچه” یا “پِکتر”) سیم رو می‌کشید و صدا تولید می‌شد. مشکل اصلیش چی بود؟ صداش یه شدت ثابت داشت! یعنی چه آروم بزنی، چه با تمام قدرت، صداش یه اندازه بود. مثل این بود که یه نفر با صدای یکسان هم داره باهات حرف می‌زنه، هم فریاد می‌زنه! 😅 کلاوسن (Clavichord): این یکی برادر کوچیکتر و آروم‌تر هارپسیکورد بود. اینجا دیگه خبری از قلمچه نبود، بلکه یه قطعه‌ی فلزی کوچک به نام “تانژنت” (tangent) مستقیماً به سیم ضربه می‌زد. اینطوری نوازنده کمی کنترل بیشتری روی شدت صدا داشت، اما باز هم اونقدرها نبود که پیانوی امروزی رو بسازه. کلاوسن بیشتر برای تمرین و نواختن در فضاهای خصوصی استفاده می‌شد چون صداش خیلی ضعیف بود.

ظهور قهرمان: بارتولومئو کریستوفوری و اختراع “پیانو فورته”! حالا وقتشه که بریم ایتالیا، شهر فلورانس، اواخر قرن هفدهم میلادی. اینجا بود که یه نابغه به نام بارتولومئو کریستوفوری (Bartolomeo Cristofori)، که در واقع سازنده‌ی سازهای موسیقی در دربار خاندان مدیچی بود، به این فکر افتاد که مشکلی که با هارپسیکورد و کلاوسن وجود داره رو حل کنه. کریستوفوری می‌خواست سازی بسازه که هم بتونه مثل هارپسیکورد صدای پرطنین داشته باشه، و هم نوازنده بتونه باهاش دینامیک صدا رو (یعنی شدت و ضعف صدا) کنترل کنه. یعنی بتونه هم پیانو (آروم) بزنه و هم فورته (قوی)! بعد از سال‌ها تلاش و آزمون و خطا، حدود سال ۱۷۰۰ میلادی، کریستوفوری شاهکارش رو معرفی کرد: سازی که اسمش رو گذاشت “gravicembalo col piano e forte” که معنی تحت‌اللفظیش می‌شه “هارپسیکورد با صدای آروم و قوی”. بعدها همین اسم خلاصه شد به “پیانو فورته” (Pianoforte) و در نهایت به “پیانو” (Piano) که امروز می‌شناسیم.

جادوی مکانیزم پیانو: چکش‌ها، فنرها و کلاویه‌ها! چیزی که پیانو رو از بقیه‌ی سازها متمایز می‌کرد، مکانیزم پیچیده‌ی داخلش بود. بیاید ببینیم این جادو چطور کار می‌کنه: کلاویه‌ها (Keys): وقتی یه کلاویه رو فشار می‌دید، یه اهرم‌بندی دقیق باعث می‌شه که… چکش‌ها (Hammers): یه چکش چوبی که سرش با نمد یا چرم پوشیده شده، به سمت بالا حرکت کنه و… سیم‌ها (Strings): به سیم‌های فلزی (که بسته به نت، ضخامت و تعدادشون فرق می‌کنه) ضربه بزنه! این ضربه زدن، برعکس هارپسیکورد که سیم رو می‌کشید، باعث تولید صدا می‌شد. و نکته‌ی کلیدی این بود: هر چقدر کلاویه رو محکم‌تر فشار بدید، چکش با شدت بیشتری به سیم ضربه می‌زنه و صدا بلندتر می‌شه! و برعکس، اگه آروم بزنید، صدا هم آروم‌تر می‌شه. این همون قابلیت “پیانو و فورته” بود که کریستوفوری دنبالش بود! یه بخش جالب دیگه هم دمپرها (Dampers) هستن. این‌ها قطعات نمدی کوچکی هستن که روی سیم‌ها قرار گرفتن و وقتی کلاویه‌ای رو فشار نمی‌دید، جلوی لرزش سیم و تولید صدا رو می‌گیرن. اما وقتی کلاویه رو فشار می‌دید، دمپر از روی سیم بلند می‌شه تا صدا بتونه تولید بشه.

تکامل پیانو: از کریستوفوری تا پیانوهای امروزی البته پیانوی کریستوفوری با پیانوهای امروزی خیلی فرق داشت. پیانوهای اولیه کوچکتر بودن، صدای ظریف‌تری داشتن و اندازه‌ی پیانوی امروزی رو نداشتن. اما اساس کار همون بود. در طول قرن هجدهم و نوزدهم میلادی، سازندگانی مثل یوهان آندریاس اشتاین (Johann Andreas Stein) و بعدتر سازندگانی در انگلیس و آمریکا، مکانیزم پیانو رو بهبود بخشیدن. اون‌ها چکش‌ها رو سنگین‌تر و قوی‌تر کردن، تعداد سیم‌ها رو زیاد کردن، سیم‌ها رو ضخیم‌تر کردن و چارچوب پیانو رو محکم‌تر ساختن تا بتونن صداهای بلندتر و پرطنین‌تری تولید کنن. به مرور زمان، پیانوهای مختلفی مثل پیانوی دیواری (Upright Piano) و پیانوی گراند (Grand Piano) با شکل‌ها و اندازه‌های متفاوت تکامل پیدا کردن. پیانوی گراند با اون بدنه‌ی منحنی شکلش، به خاطر نحوه‌ی قرارگیری سیم‌ها و جعبه‌ی تشدید صدا، پرطنین‌ترین و زیباترین صدا رو تولید می‌کنه.