امپراتوری مادها

همدان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران است که پیشینه‌ی آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. این شهر در متون تاریخی با نام هگمتانه شناخته می‌شود و از نخستین مراکز شکل‌گیری حکومت در ایران به‌شمار می‌آید. بررسی تاریخ همدان، درواقع مرور بخشی از آغاز تمدن ایرانی و شکل‌گیری نظم سیاسی و فرهنگی در این سرزمین است.

همدان در گذر تاریخ همدان به‌دلیل قرار گرفتن در دامنه‌های الوند، از آب‌وهوای مناسب و منابع طبیعی قابل‌توجهی برخوردار بوده است. همین ویژگی‌ها باعث شد این منطقه از دوران باستان برای سکونت انسان‌ها جذاب باشد. آثار باستان‌شناسی نشان می‌دهد که همدان پیش از مادها نیز محل زندگی اقوام مختلف بوده و به‌تدریج به یک مرکز شهری مهم تبدیل شده است.

مادها و تشکیل حکومت مادها از اقوام ایرانی‌تبار بودند که در غرب و شمال‌غرب ایران امروزی ساکن شدند. آن‌ها در دوره‌ای که آشوریان قدرت زیادی داشتند، توانستند با اتحاد قبایل مختلف، حکومتی مستقل تشکیل دهند. این اتحاد، نخستین گام جدی در شکل‌گیری دولت در ایران بود. انتخاب هگمتانه به‌عنوان پایتخت، نشان‌دهنده موقعیت راهبردی و امنیت طبیعی این شهر است.

دیاکو و آغاز قانون‌گذاری دیاکو نخستین پادشاه مادها بود که بیش از هر چیز به عدالت و نظم شناخته می‌شود. طبق نوشته‌های هرودوت، دیاکو ابتدا به‌عنوان قاضی میان مردم داوری می‌کرد و به‌دلیل قضاوت‌های منصفانه، محبوبیت زیادی پیدا کرد. پس از انتخاب او به‌عنوان پادشاه، نظام قضاوت منظم، قوانین مشخص و ساختار حکومتی شکل گرفت. دیاکو همچنین دستور داد پایتختی امن با دیوارهای مستحکم ساخته شود تا مرکز حکومت از تهدید دشمنان در امان باشد. این اقدامات، مادها را از یک جامعه پراکنده به یک حکومت سازمان‌یافته تبدیل کرد.

معماری و شهرسازی مادها شهرسازی مادها بر اساس امنیت و نظم طراحی شده بود. هگمتانه به‌صورت دایره‌ای و لایه‌لایه ساخته شده و هر بخش آن کاربرد مشخصی داشت. دیوارهای ضخیم، برج‌های نگهبانی و استفاده از مصالح بومی مانند سنگ و خشت، نشان‌دهنده دانش مهندسی آن‌هاست. این نوع شهرسازی بعدها بر معماری دوره هخامنشی نیز تأثیر گذاشت.

دین و باورهای مادها اطلاعات مستقیمی از دین مادها در دست نیست، اما شواهد نشان می‌دهد که آن‌ها به باورهای ایرانی باستان اعتقاد داشتند. احترام به نیروهای طبیعی مانند خورشید، آتش و آب در میان آن‌ها رایج بود. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که مادها زمینه‌ساز گسترش آیین زرتشتی در ایران شدند، هرچند این آیین در دوره‌های بعدی به‌طور کامل شکل گرفت.

زبان، هنر و فرهنگ زبان مادها یکی از شاخه‌های زبان‌های ایرانی باستان بود که امروزه تنها نشانه‌هایی از آن باقی مانده است. در هنر، مادها بیشتر به کاربردی بودن توجه داشتند؛ فلزکاری، ساخت سلاح‌ها و زیورآلات از مهم‌ترین هنرهای آن‌ها بود. فرهنگ مادها نقش مهمی در انتقال سنت‌ها، پوشش، شیوه حکومت و حتی نمادهای قدرت به تمدن‌های بعدی ایران داشت.

آثار باقی‌مانده از مادها از تمدن مادها آثار زیادی باقی نمانده است، اما محوطه تاریخی هگمتانه مهم‌ترین یادگار آن‌ها به‌شمار می‌رود. همچنین اشیای فلزی، ابزارها و بقایای معماری کشف‌شده نشان می‌دهد که مادها از نظر فنی و اجتماعی پیشرفته بوده‌اند. کمبود آثار بیشتر به‌دلیل تخریب‌های تاریخی و ساخت‌وسازهای دوره‌های بعدی است.

مادها نخستین قومی بودند که پایه‌های حکومت منسجم را در ایران بنا نهادند. آن‌ها با ایجاد قانون، شهرسازی هدفمند و اتحاد سیاسی، مسیر شکل‌گیری تمدن‌های بزرگ بعدی مانند هخامنشیان را هموار کردند. همدان امروزی، نمادی از تداوم این تاریخ کهن و میراث ارزشمند فرهنگی ایران است.