فلات ایران، زمان آریایی ها!

درود! 🦋 این پست پارت ۲ پست قبلیمه؛ اگه نخوندیدش، می‌تونید برید بخونید یا نخونید، خیلی فرقی نمی‌کنه :))

آریایی‌ها یه گروه از اقوام هندواروپایی بودن که به فلات ایران مهاجرت کردن. اقوام هندواروپایی فقط آریایی‌ها نبودن؛ هندوآریایی‌ها، ژرمن‌ها، ایتالی‌ها، آلبانیایی‌ها، ارمنی‌ها، یونانی‌ها، سلت‌ها و اسلاوی‌ها هم جزو شاخه‌های مختلف این خانواده بودن. آریایی‌ها و بقیه اقوام هندواروپایی احتمالا اولش دامدار بودن و از مناطق استپی (دشت های معمولا بی درخت با گیاهان کوتاه) به سمت مناطق مختلف مهاجرت می‌کردن. برخلاف چیزی که بعضی جاها گفته میشه، نمیشه با قطعیت گفت از سیبری اومده بودن. وقتی آریایی‌ها وارد فلات ایران شدن، اینجا خالی از سکنه نبود. اقوام مختلفی مثل ایلامی‌ها، لولوبی‌ها، کاسی‌ها و مانایی‌ها از قبل اینجا زندگی می‌کردن.

وقتی آریایی‌ها وارد فلات ایران شدن، اینجا خالی از سکنه نبود. اقوام مختلفی مثل ایلامی‌ها، لولوبی‌ها، کاسی‌ها و مانایی‌ها از قبل اینجا زندگی می‌کردن. پس طبیعتا وقتی یه جمعیت جدید وارد سرزمینی میشه که قبلا اقوام دیگه‌ای توش زندگی می‌کردن، در بعضی مناطق درگیری و جنگ هم اتفاق میوفته. اما اینکه بگیم آریایی‌ها اکثر قبایل رو پخ‌پخ کردن، خیلی ساده‌سازی‌شده‌ست؛ چون مهاجرت، جنگ، آمیزش با جمعیت‌های بومی و تغییرات زبانی و فرهنگی همه با هم اتفاق افتاده. با این حال، بعضی نویسنده‌ها و منابع قدیمی‌تر آریایی‌ها رو قومی جنگجو، مهاجم و بربر (جنگجو و خارج از تمدن‌های شهرنشینِ مورد نظر خودشون) توصیف می‌کردن و مهاجرتشون رو نوعی فتح و غلبه می‌دونستن.

بعد از مهاجرت اقوام ایرانی‌زبان به فلات ایران، به‌تدریج گروه‌های مختلفی مثل مادها، پارس‌ها و پارت‌ها در بخش‌های مختلف فلات ایران ساکن شدن. پارت‌ها هم از بین این سه قوم، آخر از همه به قدرت رسیدن. مادها یکی از اولین حکومت‌های بزرگ ایرانی‌زبان بودن که قدرتشون در غرب فلات ایران، مخصوصا مناطق زاگرس، از حدود قرن نهم قبل از میلاد بیشتر شد و در قرن هفتم قبل از میلاد به یه قدرت مهم منطقه‌ای تبدیل شدن.

مادها یه دشمن بزرگ به اسم امپراتوری آشور داشتن که درنهایت با بابلی‌ها متحد شدن و این امپراتوری رو زمین زدن. آخرین پادشاه مادها آستیاگ نام داشت. طبق روایت هرودوت، آستیاگ پدربزرگ مادری کوروش کبیر بود. ولی پادشاهی که مادها رو به اوج قدرت رسوند، هووخشتره بود. هووخشتره پدر آستیاگ و پدربزرگ کوروش نبود، بلکه پدربزرگ آستیاگ بود.

حالا شاید بگید هرودوت کیه که من دارم طبق روایت اون حرف میزنم؟ هرودوت یه مورخ یونانی بوده که حدود قرن پنجم قبل از میلاد زندگی میکرده و کتاب معروفش، «تواریخ»، یکی از منابع مهم برای شناخت دنیای باستان و مخصوصا جنگ های ایران و یونانه. البته هرودوت هم مثل هر منبع تاریخی دیگه ای کاملا بی نقص نیست. توی نوشته هاش اشتباه، اغراق و روایت هایی وجود داره که امروزه نمیشه با قطعیت قبولشون کرد. برای همین مورخ ها نوشته های اون رو در کنار منابع دیگه، مثل کتیبه ها و یافته های باستان شناسی بررسی میکنن. از طرفی هرودوت یه نویسنده یونانی بوده و زمانی مینوشته که چند دهه از جنگ های ایران و یونان گذشته بود. پس طبیعیه که نگاه و اطلاعاتش تحت تاثیر فضای فرهنگی و سیاسی زمان خودش بوده باشه. اما این به این معنی نیست که هرچی نوشته دروغه. اتفاقا بخش زیادی از اطلاعاتش با شواهد دیگه قابل تطبیقه و هنوز یکی از منابع مهم تاریخ باستان به حساب میاد.

پارس‌ها و پارت‌ها هر دو از اقوام ایرانی‌زبان بودن، ولی در دو منطقهٔ متفاوت زندگی می‌کردن. پارس‌ها بیشتر در جنوب فلات ایران، مخصوصاً منطقهٔ پارس (فارس امروزی)، ساکن بودن. از بین پارس‌ها، هخامنشیان به قدرت رسیدن و کوروش بزرگ یکی از مهم‌ترین پادشاهانشون بود. پارت‌ها در شمال‌شرق فلات ایران، در منطقه‌ای به نام پارت (تقریباً خراسان امروزی و بخش‌هایی از ترکمنستان) زندگی می‌کردن. چند قرن بعد، پارت‌ها با تشکیل حکومت اشکانیان به یکی از قدرت‌های بزرگ ایران تبدیل شدن. اشکانیان حدود ۲۴۷ پیش از میلاد حکومت کردن و رقیب اصلیشون در غرب، امپراتوری روم بود. در نهایت، حکومت اشکانی به دست اردشیر بابکان و ساسانیان پایان پیدا کرد.